КСР Одағындағы латындандыру
Латындандыру (орыс. Латинизация) — 1920-1930 жылдары КСРО халықтарының жазба тілдерін латын әліпбиіне көшіру науқаны. Латындандырудың мақсаты үшін кириллица және дәстүрлі жазу жүйелерін латын немесе латын негізіндегі жүйелермен ауыстыру немесе жазба жүйесі жоқ тілдерге енгізу болды. 1930-жылдары Кеңес Одағында латындандыру бәсеңдей бастап, оның орнына кириллдандыру науқаны басталды. Латындандыру 1940-жылдары іс жүзінде аяқталды. Бұл латын әліпбилерінің көпшілігі қолданылмайды, ал кейбіреулерінде (әсіресе кавказ тілдері үшін) 2023 жылдың жағдайына қарай Unicode қолдамайтын бірнеше әріптер бар.
Тарихы
Алғышарты
Кем дегенде, 1700 жылдан бастап Ресей империясының кейбір зиялылары Батыспен тығыз қарым-қатынас орнатуға ұмтылып, кириллицада жазылған орыс тілін латыншаға көшіруге ұмтылды.
XX ғасырдың басында большевиктердің төрт мақсаты болды, олар: Патша үкіметін құрту, социализмді бүкіл әлемге тарату, Кеңес Одағының мұсылман тұрғындарын араб-ислам әлемі мен дінінен оқшаулау, жеңілдету арқылы сауатсыздықты жою. Олар осындай мақсаттарға қол жеткізуге латын әліпбиі дұрыс құрал деген қорытындыға келіп, 1917 жылғы Қазан төңкерісі кезінде билікті басып алған соң осы мұраттарды жүзеге асыру үшін жоспарлар құрды.
Бастапқыда баяу ілгерілегенімен, 1926 жылы Кеңес Одағы құрамындағы түркі республикаларының көпшілігі латын әліпбиіне көшіп, көршілес Түркиядағы реформаторларға үлкен серпіліс берді. 1928 жылы Түркия президенті Мұстафа Кемал Ататүрік араб әліпбиінен бас тарту үшін жаңа түрік латын әліпбиін қабылдағанда, бұл өз кезегінде кеңестік көшбасшыларна ары қарай жалғастыруға үлгі болды. 1933 жылға қарай араб әліпбиінен латын әліпбиіне көшкен кейбір тіл топтары арасында сауаттылық деңгейі 2%-дан 60%-ға дейін өсті деп есептелді.
Барысы
Төңкерістен кейін Кеңестер Ресей империясын құрайтын алуан түрлі ұлттық топтарға тұрмысы жақсы болатындай мемлекет құруға ұмтылғандықтан, сауаттылық пен ұлттық тілдерді насихаттау үлкен саяси жобаға айналды. Кеңестік ұлт саясаты оқу-ағарту және мемлекеттік жұмыстарды ұлттық тілдерде жүргізуді талап етті, бұл тіл реформасын жүргізу қажеттілігін тудырды. Орталық Азиядағы түркі-мұсылман халықтарының арасында ең көп тараған жазба тілі араб немесе парсы тілдері болды; алайда, жазба тілінде дауысты дыбыстардың жоқтығы, әсіресе түркі тілдері үшін сауат ашуға кедергі келтірді.
1920-жылдары араб тілін өзгертуге күш салынды (мысалы, татарлар үшін әзірленген ), бірақ кейбір топтар оның орнына латын әліпбилерін қабылдады. Бұрынғы патша миссионерлерімен қақтығыс болғандықтан, латын әліпбиіне негізделген жазу кириллицаға қарағанда «аз жеккөрінішті» болып көрінді. Онжылдықтың соңына қарай латындандыруға көшу қарқынды жүріп жатты. 1929 жылы 8 тамызда КСРО ОАК мен ХКК «КСРО араб жазба тілі халықтарының жаңа латын әліпбиі туралы» қаулысымен латын әліпбиіне көшу Кеңес Одағындағы барлық түркі-татар тілдеріне ресми мәртебе берілді. Газет-журналдарда, баспаларда, оқу орындарында жаңа әліпбиге көшу басталды. 1930 жылдан бастап латындандырудың жаңа кезеңі: басқа тіл топтарындағы халықтардың жаңа әліпбиіне көшу басталды.
Араб әліпбиінің орнына латын әліпбиін қолдану қозғалысы 1921 жылы Әзірбайжан мен Солтүстік Кавказда (Ингушетия, Солтүстік Осетия және Кабарда) басталды. 1925 жылы Солтүстік Кавказдың таулы халықтарының ағарту ісі жөніндегі 2-конференциясында ингуш, кабарда, қарашай, адыгей, шешендердің жазуын латыншаға көшіру туралы шешім қабылданды. 1926 жылы наурызда Бакуде бірінші Бүкілодақтық түркологиялық құрылтай өтіп, онда түркі халықтарының өкілдері Ленинград пен Мәскеу түркітану ғалымдарының қатысуымен Әзербайжанның латындандыру тәжірибесін КСРО-ның басқа республикалары мен автономиялы облыстарында қолданудың қажеттілігі туралы шешім қабылдады. Бұл жұмысты басшылыққа алу үшін Жаңа Түркі әліпбиінің Бүкілодақтық Орталық Комитеті (ЖТӘ БОК) құрылды. 1927 жылы Бакуде өткен Жаңа Түркі әліпбиінің Бүкілодақтық Орталық Комитетінің 1-пленумында жекелеген тілдердің қажетіне қарай қосымша белгілер енгізілген 34 әріптен тұратын (жаңәліп) біртұтас жаңа түркі әліпбиінің жобасы қабылданды.
Содан кейін араб әліпбиі мен түркі тілдерін алмастырумен шектелмей әрі қарай кеңейіп, Кеңес Одағындағы барлық ұлттық тілдер үшін латын әліпбиіне негізделген әліпби құрудағы ауқымды жұмыстар бастады. 1929 жылы РКФСР халық комиссариаты орыс әліпбиін латынға көшіру мәселесін әзірлеуге профессор Н. Ф. Яковлев жетекшілік ететін, сонымен қатар, тіл мамандарының, кітапнамашылардың, инженерлердің, баспагерлердің қатысуымен Бүкілодақтық жаңа әліпби жөніндегі комитеті (БЖӘЖК) құрады. 1932 жылға қарай КСРО-дағы 72 жазба тілдің 66-сын құрайтын түркі, иран, моңғол, тұңғыс және орал тілдерінің барлығына дерлік латын әріптеріне негізделген жазулар әзірленді. Басқа славян тілдерімен қатар , кәріс және тілдерін де латыншалау жоспарлары болды.
А. В. Луначарский латындандыруды жақтады. В. И. Ленин де (Луначарскийдың айтуынша) латындандыруды жақтаған, бірақ орыс тілін бірден латындандыруға қарсы болған:
Егер біз асығыс жаңа әліпбиді әзірлей бастасақ немесе латын әріпін асығыс енгізсек, ол сөзсіз біздің әліпбиімізге бейімделуі керек, онда біз қателіктер жіберіп, біздің айуандығымызды айта отырып, сынға қалатындай қажетсіз кеңістікті құруымыз мүмкін және т.б. Орыс жазбасының латыншаға көшетін уақыты келетініне күмәнім жоқ, бірақ қазір асығыс әрекет еткеніміз ағат болар еді.
Түпнұсқасы (орыс.)Если мы наспех начнём осуществлять новый алфавит или наспех введём латинский, который ведь непременно нужно будет приспособить к нашему, то мы можем наделать ошибок и создать лишнее место, на которое будет устремляться критика, говоря о нашем варварстве и т. д… Я не сомневаюсь, что придёт время для латинизации русского шрифта, но сейчас наспех действовать будет неосмотрительно.
Төмендегі тілдердің әліпбиі латындандырылған немесе қайта жасалған:
|
|
|
Келесі тілдерді латындандыру жобалары әзірленіп, бекітілді:
- Алеут тілі
- Араб тілі
- Кәріс тілі
- Ұдмұрт тілі
Бірақ олар орындалмады. КСРО халықтарының қалған барлық әліпбилерін латынға көшіру жобалары әзірленді.
Бәсеңдеуі
1930 жылдың қаңтар айының ортасына қарай БЖӘЖК өз жұмысын ресми түрде аяқтады. Алайда, 1930 жылы 25 қаңтарда Бас хатшы Иосиф Сталин орыс тіліне арналған кириллица әліпбиін латындандыру мәселесін әзірлеуді тоқтатуды бұйырды. Беларус және украин тілдерін латындандыруына да шектеу қойылды. Сталиннің бұйрығы науқанның бірте-бірте баяулауына әкелді. 1933 жылға қарай латындандыруға деген көзқарас күрт өзгеріп, барлық жаңа романдандырылған тілдер кириллицаға көшірілді. Жалғыз грузин тілі ғана латыншалау әрекетін жасамады.
Жалпы алғанда, 1923-1939 жылдар аралығында КСРО-ның 72 жазба тілінің 50-і үшін латын әліпбиі енгізілді, ал бұрын тек ауызша болған бірқатар тілдер үшін де латын әліпбиі әзірленді. Мари, және ұдмұрт тілдерінде кириллицаның қолданылуы латындандырудың ең жоғарғы кезеңінде де жалғасты, бұл ішінара осы тілдерде кириллицада жазылған әдебиеттер көлемінің өсуімен түсіндіріледі.
1936 жылы КСРО халықтарының барлық тілдерін кириллдандыру бойынша жаңа науқан басталды, ол негізінен 1940 жылы аяқталды. КСРО-да сөйлейтін тілдердің ішінде неміс, грузин, армян және идиш тілдері кириллдандырудан тыс қалды, бұған қоса, соңғы үшеуі латындандырылмаған еді. Кейінірек поляк, фин, латыш, эстон және литва тілдері кириллдандырудан тыс қалды.
Тағы қараңыз
- Жергіліктендіру
- КСР Одағындағы кирил әліпбиі
Дереккөздер
- Languages in the World: How History, Culture, and Politics Shape Language — Chichester, West Sussex, England: John Wiley & Sons. — P. 110. — ISBN 978-1-118-53115-0.
- Zürcher Erik Jan Turkey: A Modern History — 3rd. — London: I.B. Tauris. — P. 188. — ISBN 1-4175-5697-8.
- Wells, Linton. Soviets Attempt to Latinize the Alphabet, The Bristol Daily Corier (10 тамыз 1933), бет 1.
- Martin Terry The Latinization Campaign and the Symbolic Polities of National Identity // The Affirmative Action Empire: Nations and Nationalism in the Soviet Union, 1923–1939 — Ithaca, New York: Cornell University Press. — P. 183–184. — ISBN 978-1-5017-1332-3.
- Луначарский А. В. Латинизация русской письменности.
- Алпатов В. М. 150 языков и политика. 1917—2000. Социолингвистические проблемы СССР и постсоветского пространства. — Мәскеу. — P. 70.
уикипедия, wiki, кітап, кітаптар, кітапхана, мақала, оқу, жүктеу, тегін, тегін жүктеу, mp3, видео, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, сурет, музыка, seks, ән, фильм, кітап, ойын, ойындар, ұялы, андроид, iOS, apple, ұялы телефон, samsung, iphone, xiomi, xiaomi, redmi, honor, oppo, nokia, sonya, mi, ДК, веб, компьютер, КСР Одағындағы латындандыру туралы ақпарат, КСР Одағындағы латындандыру дегеніміз не? КСР Одағындағы латындандыру сөзі нені білдіреді?
Latyndandyru orys Latinizaciya 1920 1930 zhyldary KSRO halyktarynyn zhazba tilderin latyn әlipbiine koshiru naukany Latyndandyrudyn maksaty үshin kirillica zhәne dәstүrli zhazu zhүjelerin latyn nemese latyn negizindegi zhүjelermen auystyru nemese zhazba zhүjesi zhok tilderge engizu boldy 1930 zhyldary Kenes Odagynda latyndandyru bәsendej bastap onyn ornyna kirilldandyru naukany bastaldy Latyndandyru 1940 zhyldary is zhүzinde ayaktaldy Bul latyn әlipbilerinin kopshiligi koldanylmajdy al kejbireulerinde әsirese kavkaz tilderi үshin 2023 zhyldyn zhagdajyna karaj Unicode koldamajtyn birneshe әripter bar 1937 zhylgy Socialistik Қazakstan gazetindegi Қazak KSR Konstituciyasy zhajly arnauly shygarylymTarihyAlgysharty Kem degende 1700 zhyldan bastap Resej imperiyasynyn kejbir ziyalylary Batyspen tygyz karym katynas ornatuga umtylyp kirillicada zhazylgan orys tilin latynshaga koshiruge umtyldy XX gasyrdyn basynda bolshevikterdin tort maksaty boldy olar Patsha үkimetin kurtu socializmdi bүkil әlemge taratu Kenes Odagynyn musylman turgyndaryn arab islam әlemi men dininen okshaulau zhenildetu arkyly sauatsyzdykty zhoyu Olar osyndaj maksattarga kol zhetkizuge latyn әlipbii durys kural degen korytyndyga kelip 1917 zhylgy Қazan tonkerisi kezinde bilikti basyp algan son osy murattardy zhүzege asyru үshin zhosparlar kurdy Bastapkyda bayau ilgerilegenimen 1926 zhyly Kenes Odagy kuramyndagy tүrki respublikalarynyn kopshiligi latyn әlipbiine koship korshiles Tүrkiyadagy reformatorlarga үlken serpilis berdi 1928 zhyly Tүrkiya prezidenti Mustafa Kemal Atatүrik arab әlipbiinen bas tartu үshin zhana tүrik latyn әlipbiin kabyldaganda bul oz kezeginde kenestik koshbasshylarna ary karaj zhalgastyruga үlgi boldy 1933 zhylga karaj arab әlipbiinen latyn әlipbiine koshken kejbir til toptary arasynda sauattylyk dengeji 2 dan 60 ga dejin osti dep esepteldi Barysy Kommunisti Isfara tәzhik gazetinin birinshi beti 1936 zhyl 15 mamyr Tonkeristen kejin Kenester Resej imperiyasyn kurajtyn aluan tүrli ulttyk toptarga turmysy zhaksy bolatyndaj memleket kuruga umtylgandyktan sauattylyk pen ulttyk tilderdi nasihattau үlken sayasi zhobaga ajnaldy Kenestik ult sayasaty oku agartu zhәne memlekettik zhumystardy ulttyk tilderde zhүrgizudi talap etti bul til reformasyn zhүrgizu kazhettiligin tudyrdy Ortalyk Aziyadagy tүrki musylman halyktarynyn arasynda en kop taragan zhazba tili arab nemese parsy tilderi boldy alajda zhazba tilinde dauysty dybystardyn zhoktygy әsirese tүrki tilderi үshin sauat ashuga kedergi keltirdi 1920 zhyldary arab tilin ozgertuge kүsh salyndy mysaly tatarlar үshin әzirlengen birak kejbir toptar onyn ornyna latyn әlipbilerin kabyldady Buryngy patsha missionerlerimen kaktygys bolgandyktan latyn әlipbiine negizdelgen zhazu kirillicaga karaganda az zhekkorinishti bolyp korindi Onzhyldyktyn sonyna karaj latyndandyruga koshu karkyndy zhүrip zhatty 1929 zhyly 8 tamyzda KSRO OAK men HKK KSRO arab zhazba tili halyktarynyn zhana latyn әlipbii turaly kaulysymen latyn әlipbiine koshu Kenes Odagyndagy barlyk tүrki tatar tilderine resmi mәrtebe berildi Gazet zhurnaldarda baspalarda oku oryndarynda zhana әlipbige koshu bastaldy 1930 zhyldan bastap latyndandyrudyn zhana kezeni baska til toptaryndagy halyktardyn zhana әlipbiine koshu bastaldy Arab әlipbiinin ornyna latyn әlipbiin koldanu kozgalysy 1921 zhyly Әzirbajzhan men Soltүstik Kavkazda Ingushetiya Soltүstik Osetiya zhәne Kabarda bastaldy 1925 zhyly Soltүstik Kavkazdyn tauly halyktarynyn agartu isi zhonindegi 2 konferenciyasynda ingush kabarda karashaj adygej sheshenderdin zhazuyn latynshaga koshiru turaly sheshim kabyldandy 1926 zhyly nauryzda Bakude birinshi Bүkilodaktyk tүrkologiyalyk kuryltaj otip onda tүrki halyktarynyn okilderi Leningrad pen Mәskeu tүrkitanu galymdarynyn katysuymen Әzerbajzhannyn latyndandyru tәzhiribesin KSRO nyn baska respublikalary men avtonomiyaly oblystarynda koldanudyn kazhettiligi turaly sheshim kabyldady Bul zhumysty basshylykka alu үshin Zhana Tүrki әlipbiinin Bүkilodaktyk Ortalyk Komiteti ZhTӘ BOK kuryldy 1927 zhyly Bakude otken Zhana Tүrki әlipbiinin Bүkilodaktyk Ortalyk Komitetinin 1 plenumynda zhekelegen tilderdin kazhetine karaj kosymsha belgiler engizilgen 34 әripten turatyn zhanәlip birtutas zhana tүrki әlipbiinin zhobasy kabyldandy Sodan kejin arab әlipbii men tүrki tilderin almastyrumen shektelmej әri karaj kenejip Kenes Odagyndagy barlyk ulttyk tilder үshin latyn әlipbiine negizdelgen әlipbi kurudagy aukymdy zhumystar bastady 1929 zhyly RKFSR halyk komissariaty orys әlipbiin latynga koshiru mәselesin әzirleuge professor N F Yakovlev zhetekshilik etetin sonymen katar til mamandarynyn kitapnamashylardyn inzhenerlerdin baspagerlerdin katysuymen Bүkilodaktyk zhana әlipbi zhonindegi komiteti BZhӘZhK kurady 1932 zhylga karaj KSRO dagy 72 zhazba tildin 66 syn kurajtyn tүrki iran mongol tungys zhәne oral tilderinin barlygyna derlik latyn әripterine negizdelgen zhazular әzirlendi Baska slavyan tilderimen katar kәris zhәne tilderin de latynshalau zhosparlary boldy A V Lunacharskij latyndandyrudy zhaktady V I Lenin de Lunacharskijdyn ajtuynsha latyndandyrudy zhaktagan birak orys tilin birden latyndandyruga karsy bolgan Eger biz asygys zhana әlipbidi әzirlej bastasak nemese latyn әripin asygys engizsek ol sozsiz bizdin әlipbiimizge bejimdelui kerek onda biz katelikter zhiberip bizdin ajuandygymyzdy ajta otyryp synga kalatyndaj kazhetsiz kenistikti kuruymyz mүmkin zhәne t b Orys zhazbasynyn latynshaga koshetin uakyty keletinine kүmәnim zhok birak kazir asygys әreket etkenimiz agat bolar edi Tүpnuskasy orys Esli my naspeh nachnyom osushestvlyat novyj alfavit ili naspeh vvedyom latinskij kotoryj ved nepremenno nuzhno budet prisposobit k nashemu to my mozhem nadelat oshibok i sozdat lishnee mesto na kotoroe budet ustremlyatsya kritika govorya o nashem varvarstve i t d Ya ne somnevayus chto pridyot vremya dlya latinizacii russkogo shrifta no sejchas naspeh dejstvovat budet neosmotritelno Tomendegi tilderdin әlipbii latyndandyrylgan nemese kajta zhasalgan 1932 Abhaz tili 1924 Avar tili 1928 Adygej tili 1926 Altaj tili 1929 Assiriya tili 1930 Әzerbajzhan tili 1922 Bashkurt tili 1927 Beludzh tili 1933 Buryat tili 1929 Veps tili 1932 1928 Dүngen tili 1928 1929 Izhor tili 1932 Ingush tili 1923 1931 1923 Karel tili 1931 Ket tili 1931 Komi tili 1932 Komi permyak tili 1932 Koryak tili 1931 1932 Kүrd tili 1929 Қazak tili 1928 Қalmak tili 1930 Қarajym tili 1928 Қarakalpak tili 1928 Қarashaj malkar tili 1924 Қyrgyz tili 1928 Қyrymtatar tili 1927 Қyrymshak tili 1928 Қytaj tili 1931 Қumyk tili 1927 1930 Lak tili 1928 Lezgin tili 1928 Mansi tili 1931 1932 Nanaj tili 1931 Nenec tili 1931 Nivh tili 1931 Nogaj tili 1928 Osetin tili 1923 Өzbek tili 1927 Parsy tili 1930 1931 Saha tili 1920 1934 1931 Tabasaran tili 1932 Talysh tili 1929 Tatar tili 1928 Tat tili 1933 1929 Tәzhik tili 1928 Tүrikmen tili 1927 Udegej tili 1931 Udin tili 1934 Ұjgyr tili 1928 Hakas tili 1929 Hanty tili 1931 1931 Sheshen tili 1925 Shor tili 1931 1932 Evenki tili 1931 Even tili 1931 Eskimos tili 1931 Kelesi tilderdi latyndandyru zhobalary әzirlenip bekitildi Aleut tili Arab tili Kәris tili Ұdmurt tili Birak olar oryndalmady KSRO halyktarynyn kalgan barlyk әlipbilerin latynga koshiru zhobalary әzirlendi Bәsendeui 1930 zhyldyn kantar ajynyn ortasyna karaj BZhӘZhK oz zhumysyn resmi tүrde ayaktady Alajda 1930 zhyly 25 kantarda Bas hatshy Iosif Stalin orys tiline arnalgan kirillica әlipbiin latyndandyru mәselesin әzirleudi toktatudy bujyrdy Belarus zhәne ukrain tilderin latyndandyruyna da shekteu kojyldy Stalinnin bujrygy naukannyn birte birte bayaulauyna әkeldi 1933 zhylga karaj latyndandyruga degen kozkaras kүrt ozgerip barlyk zhana romandandyrylgan tilder kirillicaga koshirildi Zhalgyz gruzin tili gana latynshalau әreketin zhasamady Zhalpy alganda 1923 1939 zhyldar aralygynda KSRO nyn 72 zhazba tilinin 50 i үshin latyn әlipbii engizildi al buryn tek auyzsha bolgan birkatar tilder үshin de latyn әlipbii әzirlendi Mari zhәne udmurt tilderinde kirillicanyn koldanyluy latyndandyrudyn en zhogargy kezeninde de zhalgasty bul ishinara osy tilderde kirillicada zhazylgan әdebietter koleminin osuimen tүsindiriledi 1936 zhyly KSRO halyktarynyn barlyk tilderin kirilldandyru bojynsha zhana naukan bastaldy ol negizinen 1940 zhyly ayaktaldy KSRO da sojlejtin tilderdin ishinde nemis gruzin armyan zhәne idish tilderi kirilldandyrudan tys kaldy bugan kosa songy үsheui latyndandyrylmagan edi Kejinirek polyak fin latysh eston zhәne litva tilderi kirilldandyrudan tys kaldy Tagy karanyzZhergiliktendiru KSR Odagyndagy kiril әlipbiiDerekkozderLanguages in the World How History Culture and Politics Shape Language Chichester West Sussex England John Wiley amp Sons P 110 ISBN 978 1 118 53115 0 Zurcher Erik Jan Turkey A Modern History 3rd London I B Tauris P 188 ISBN 1 4175 5697 8 Wells Linton Soviets Attempt to Latinize the Alphabet The Bristol Daily Corier 10 tamyz 1933 bet 1 Martin Terry The Latinization Campaign and the Symbolic Polities of National Identity The Affirmative Action Empire Nations and Nationalism in the Soviet Union 1923 1939 Ithaca New York Cornell University Press P 183 184 ISBN 978 1 5017 1332 3 Lunacharskij A V Latinizaciya russkoj pismennosti Alpatov V M 150 yazykov i politika 1917 2000 Sociolingvisticheskie problemy SSSR i postsovetskogo prostranstva Mәskeu P 70
