Тоқтамыс хан
Тоқтамыс хан (шамамен 1340/1350 – 1406) – Алтын Орда ханы (1380 – 1395). Жошы ханның он үшінші ұлы Тоқа Темір әулетінен.
| Тоқтамыс хан | ||
 | ||
| Лауазымы | ||
|---|---|---|
| ||
| 1380 — 1395 | ||
| Ізашары | Арабшах хан | |
| Ізбасары | Құйыршық хан | |
| ||
| 1378 — 1395 | ||
| Ізашары | Темірмәлік хан | |
| Ізбасары | Құйыршық хан | |
| Өмірбаяны | ||
| Діні | Ислам | |
| Дүниеге келуі | 1340/1350 | |
| Қайтыс болуы | 1406 | |
| Династия | Тоқатемірліктер | |
| Әкесі | Түй Қожа | |
| Балалары | Жәлеләддин Қадырберді Шөкре оғлан Жаппарберді | |
өңдеу  | ||
Басқа мағыналар үшін Тоқтамыс (айрық) деген бетті қараңыз.Билікке келуі
Тоқтамыс Маңғыстау өңірінің билеушісі Туй-қожа оғланның ұлы. Орда ханы Ұрыстың бұйрығына бағынбағаны үшін, Ұрыс хан 1372 жылы Тұй-Қожаны өлім жазасына кеседі. Тоқтамыс өмірі үшін қауіптеніп, Самарқанға, Мауераннахр билеушісі Әмір Темірге қашады. Темірлан Тоқтамысқа пана беріп, келешекте оны Алтын Орда билігі үшін күресте пайдалануды көздейді.
1376 жылы Тоқтамыс Әмір Темір берген әскерді басқарып Алтын Ордаға қарсы үлкен жорық бастайды. Сауран маңында орын алған алғашқы шайқаста, Ұрыс ханның үлкен ұлы, Ақ Орда ханзадасы Құтлұғ-Бұға өлгенімен, Тоқтамыс жеңіліп, Темірге қашады. Көп ұзамай Темір берген жаңа әскердің басында ол Алтын Ордаға екінші шабуылын бастайды. Бұл жолы Ұрыс ханның екінші ұлы Тоқтақиядан тағы жеңіледі. Ұрыс хан Темірланға соғыс қаупімен Тоқтамысты өзіне беруді талап етеді, бірақ Ақсақ Темір бұл талапты қабылдамайды.
1377 жылы Әмір Темірдің өзі Ақ Ордаға қарсы жорыққа дайындала бастайды, сүйтіп қаңтарда Ақ Ордаға басып кіріп, Сығанақтағы Ұрыс хан әскерлеріне қарама-қарсы орналасады. Бірақ қатты аяздан жауынгерлер қолдарына қару ұстай алмай, Темір Орданы жаулап алуды көктемге қалдырады. Алайда, Ұрыс хан кенеттен қайтыс болғандықтан, шешуші шайқас орын алмай, Темірлан Орданы жаулап алуды Тоқтамысқа қалдырады. Әкесі Ұрыстың орнын Тоқтақия басқанымен, екі айдан кейін ол да қайтыс болады. Оның орнына билікке Ұрыс ханның келесі ұлы Темір-Мәлік келеді. 1377 жылы орын алған қақтығыста Темірмәлік жеңіске жетіп, Тоқтамыс өлімнен әрең құтылып, қайтадан қашады. Көптеген кемшіліктері мен әлсіздіктерінің салдарынан Темір-Мәлік көп ұзамай биліктен айырыла бастайды. 1378 жылы, ағайынды Иса мен Едіге қолбасшыларының нұсқауымен, Ақ Орда әмірлері мен әскербасылары сатқындық жасап, Ақ Орда астанасы Сығанақты Тоқтамысқа соғыссыз береді. Сүйтіп Тоқтамыс – хан тағайындалып, Темірмәлік пен беклербегі (Иса мен Едігенің әкесі) екеуін өлім жазасына кеседі.
Ақ Орда астанасы Сығанақ берілгеннен кейін, 1378 жылы Тоқтамыс, Мамай әмір басқарған Алтын Орданың батыс бөлігіне басып кіреді. 1380 жылдың сәуіріне қарай Тоқтамыс астана Сарай-Беркені қосып, Азовқа дейінгі бүкіл Алтын Орданы басып алады. Таққа отырысымен Шыңғыс хан әулетінің тақ үшін 20 жыл бойғы қырқысуларын тоқтатып, ақша реформасын жүргізеді. Еділ бойындағы Алтын Орда қалаларының жандануы басталады. Сонымен қатар Көк Орда, Хорезм, Қажы-Тархан, Қырым иеліктері мен тағы басқа ұсақ ордалардың басын қосып, Жошы ұлысының бірлігін қалпына келтіреді.
Мәскеуге жорық
1380 жылы 8 қыркүйекте Куликов шайқасында Орда әмірі Мамай орыс княздіктерінен ойсырата жеңіледі. 1380 жылы Калка шайқасында Тоқтамыс Мамай әскерінің қалдықтарын талқандайды. Мамай жасақтарының едәуір бөлігі Тоқтамыс жағына, оны заңды хан ретінде мойындап, соғыссыз өтеді. Мамайдың тағайындаған "қуыршақ ханы" Арабшах өлтіріліп, Мамайдың өзі Қырымдағы Кафа қаласына қашып, сол жерде Тоқтамыс жіберген жасақтардың қолынан қаза табады. Осыдан кейін Тоқтамыс Алтын Орданы біріктіріп, орыс княздарына өзінің таққа отырғаны туралы елшілерін жіберіп, алым-салық төлеуді жаңартуларын талап етеді. Князьдер, хан елшілерін құрметпен қабылдап, ханға сыйлықтары мен алым-салықтарын жібереді. Алайда Мәскеудің Ұлы Князі Дмитрий Донской, жаңа билеушінің рұқсат белгісін алу үшін бармай, Алтын Орданың билігін мойындамайтынын көрсетеді.
1382 жылы Тоқтамыс үлкен әскермен Мәскеуге аттанады. Мәскеуліктерге көмекке Литва князі келеді. 1382 жылы 24 тамызда Тоқтамыс Мәскеуге жетеді, бірақ екі күн бойы қала қорғанын ала алмайды. Содан кейін қулыққа барады: Төменгі Новгород княздары мен жіберіп, олар қала тұрғындары бағынса, Тоқтамыс оларға еш жамандық жасамайды, деп ант береді. 26 тамызда Мәскеу беріледі, алайда уәде орындалмайды: 20-24 мыңдай адам өлтіріліп, қала тоналып, тұтастай өртеледі. Дмитрий Донской Ордаға төлемеген екі жылдық қарызы мен жаңа алым салықтың барлығын төлеп береді. Осыдан кейін ордалықтар Мәскеу түбіндегі Переславль, Владимир, Юрьев, Звенигород, Можайск және басқа қалаларды қиратып, тонап кетеді.
Әмір Темірге қарсы күрес
Мәскеуді бағындырғаннан кейін, Тоқтамыс, өз күшін бұрынғы қамқоршысы Әмір Темірге қарсы шығуға жеткілікті деп санады. Тоқтамыс оны таққа отырғызған Темірге қарыздар болғанымен, сауда жолдары мен ықпал ету аясы мәселелері Алтын Орда мен Темір империясын қақтығысқа әкелетіні сөзсіз болды.
Даулы аймақтардың бірі Кавказ және Хорезм еді. 1385 жылы Темір әскерлері Орталық Иранға жорығын бастайды. Темірланды Әзірбайжанға өткізгісі келмеген Тоқтамыс сол жаққа 90 мыңдық әскерін жібереді. Тебризді басып алып, оны тонап алған хан, бай олжамен шегінеді. Бұл жерлер Темір империясының бөлігі болмаса да, Темірлан бұл жорықты өзіне бағытталған арандату ретінде қабылдайды. Сондықтан 1386 жылы Темірлан Кавказды жаулап алып, Тоқтамыс үшін Иранға баратын барлық жолдарды жауып тастайды.
Бұған жауап ретінде, 1388 жылы Тоқтамыс Темірлан иеліктерінің орталығына соққы жасайды. Алтын Орда әскерлері Сығанақты басып өтіп, Мауераннахрға кіріп, Бұхараны қоршайды. Осы жағдайды пайдаланған Темірдің Моғолстан мен Хорезмдегі ескі қарсыластары көтеріліс бастайды. 1388 жылдың күзінде Самарқанға оралған Темір, ең алдымен жан жақтағы көтерілістерді басады. Хорезм астанасы жер бетінен жойылып, қала қалдықтарының үстінен арпа егіледі. Алайда Темір әскерлері қыстауға тараған соң, Тоқтамыс қайтадан Мауераннахрға басып кіреді. Бұған жауап ретінде Темір өзінің кеңесшілерін тыңдамай, қыс болғанына қарамастан, Самарқан мен әскер жинап, солтүстікке қарай аттанады. Темірдің әскері Тоқтамысты Сырдан әрі қарай ығыстырса да, басталған қарлы бораннан соғысты одан әрі жалғастыру мүмкін болмай, тараптар кері шегінеді.
1389 жылы Темір Жошы Ұлысы жеріне, солтүстікте Ертіске дейін жойқын жорық жасайды. Осыдан кейін Темір, өз иелігіне жиілеген шабуылдарды тию үшін, әскерін Моғолстанға қарсы жібереді (1389-1390). Ал 1391 жылы, Темрілан 300 мыңдық әскерімен Алтын Орда жеріне үлкен жорық жасайды. Жазда Еділге дейін жетіп, 18 маусымда Тоқтамыстың 350-400 мыңдық әскерін ойсырата жеңіп, қашқынға айналдырады. Осы жорыққа шығарда, Ұлытау маңында, Темір «ұрпаққа ескерту ретінде» құлыптас орнатуды бұйырады.
Әмір Темір, ақыры 1395 жылы, Тоқтамысты біржолата жеңіп, Мәскеу шекарасына дейін қуады. Темірлан Алтын Орданың негізгі қалаларын қиратып, экономикасын құлдыратады. Тоқтамыстың бұл жеңілісі, орыс елінің татар-моңғол бодандығына қарсы күресіне де үлкен пайда әкеледі. Сонымен қатар соғыс нәтижесінде Ұлы Жібек жолының Алтын Орда жерінен өткен солтүстік тармағы жойылып, сауда керуендерінің көбісі Темір мемлекетінің жерінен өте бастайды. Соғыс пен одан кейінгі ашаршылық салдарынан, Алтын Орда мемлекет ретінде жойылуға жақындайды. Орда билігі, орыс жерінде де, көршілес көшпелі ұлыстарда да әлсіреп, Алтын Орда аумағы біртіндеп Ақ Орда, Қазан хандығы, Қрым хандығы, Үлкен орда және Сібір хандықтарына бөлініп, ыдырай бастайды.
Бұл жеңілістерден кейін Тоқтамыс тағынан айырылып, Темірдің тағайындаған қуыршақ хандары мен әмірлерімен үздіксіз күрес жүргізуге мәжбүр болады.
Едігеге қарсы күрес
Сақталып қалған тарихи жарлықта, Тоқтамыстың 1393 жылы Польша патшасы жүгінгені көрсетілген. 1396 жылы Темірланның Алтын Ордаға тағайындаған ханы, Ұрыс ханның кіші ұлы Құйыршақтан тағы бір жеңіліске ұшыраған Тоқтамыс Литва князі Витовтке қашады. Одан Орданы қайтару үшін көмек сұрайды, есесіне Солтүстік Ресейдің жерлерін Литваға беруге келіседі.Витовт Тоқтамысты өз қорғауына алып, қаласын тұратын ордасы қылып береді (1396-1399). Лидадағы Тоқтамыс тұрған хан сарайы, ұзақ уақыт бойына "Тоқтамыс сарайы" атағын сақтаған.
1397 жылы Темірдің Алтын Ордада қалдырған қолбасшысы Едіге, Құйыршық ханның күшейуінен сескеніп оған қарсы шығады да Орда астанасы Сарайды басып алады. Едіге, Ақ Ордаға қашқан Құйыршықтың орнына, оның ағасы Темір Мәліктің ұлы Темір Құтлұқты, өзіне бағынатын "қуыршақ хан" қылып тағайындап, өзі Алтын Орданың беклербегі атанып, бүкіл билікті қолына жинайды.
Осы кезде Тоқтамыс пен Витовт 1397 және 1398 жылдары Темірлан талқандаған Орда аумағына екі сәтті жорық жүргізеді. Бірінші жорығында Қара теңіз бен Қырымға жетіп, еш қарсылықсыз бірнеше мың тұтқынды алады. Бұл тұтқындардың жартысын Тракай маңына қоныстандырып, оларға өз дінін сақтауға мүмкіндік береді. Олардың ұрпақтары липкалар мен қараиттер деп аталып бүгінгі күнге дейін жетті. Келесі 1398 жылы Витовт пен Тоқтамыс әскерлері Днепр бойымен өтіп, солтүстік Қырымға шабуыл жасап, шығыста дейін жетеді. Витовт өз шептерін нығайту үшін Днепрдің сағасында қамал салады. Тоқтамыс, Едігенің жоқтығын пайдаланып, уақытша Сарайды басып алады. Бірақ сол жылдың соңында Темір Құтлұқ пен Едігеден жеңіліп, қайтадан Литваға қашып кетеді. Темір Құтлұқ пен Едіге бағындырып, Орданың оңтүстік-батысындағы өз билігін қалпына келтіреді. Ордадағы ішкі қырғын-қақтығыстар Витовт үшін оң нәтиже әкеліп, ол бүкіл орыс жерлерінің билеушісі болып, Алтын Орданы да өзінің саяси ықпалына бағындыруды жоспарлайды. Ал Тоқтамысты өзінің экспансионистік саясатының құралы ретінде пайдалануды көздейді.
Темір Құтлұқ Литваның князі Витовттан Тоқтамысты өзіне беруді талап еткенде, ол бас тартып, былай жауап береді: «Мен Тоқтамысты бермеймін, бірақ мен Темір-Кутлу патшамен жеке кездесуді қалаймын». Алдыңғы табыстарынан шабыттанған Витовт «Татарларға қарсы крест жорығын» жариялап, 1399 жылы мамырда Рим Папасы ресми мақұлдауына ие болады.
1399 жылы Ордаға қарсы жорыққа шыққан Витовт, Тоқтамыстың одақтас әскерлерімен бірге Ворскла өзенінде тоқтайды. Жаудың күші мен санын көрген Темір Құтлұқ бастапқыда бейбіт келіссөздерге кірісті (басқа нұсқа бойынша келіссөздер Едіге әскерінің келгенінше уақыт созу үшін жүргізілген). Осы кезде Едіге жасақтарымен өзен жағасына келіп, келіссөзді тоқтатып, Темір Құтлұқты соғысты жалғастыруға көндіреді. Орда жасақтарын басқарып, Едіге 1399 жылы 12 тамызда Витовтты талқандайды. Майдан даласынан бірінші болып Тоқтамыстың жасақтары қашады. Едіге Витовт әскерлерінің қалдықтарын Киев қаласына дейін қуады. Едіге мен Темір Құтлұқ Киевтен 3000 рубль күмісті төлем ретінде алып, Литва жерлерін Луцк қаласына дейін тонап, өз ұлыстарына оралады.
Тоқтамыс ақыры бұрынғы саяси ықпалынан айырылып, солтүстікке қашып, өзіне адал қалған жасақтардың арқасында Сібірде билік құрады. Соңғы жылдарын Едігемен араздасып, тіпті бұрынғы жауы Әмір Темірге елшілік жіберіп, татулыққа ұмтыла бастайды. Осынша жыл күрескеннен кейін Едіге үлкен жеңісіне қарамастан, Тоқтамысқа тыным бермей, оған қарсы табанды күресін ары-қарай жалғастырады.
1405 жылы Әмір Темір қайтыс болады. Ал 1406 жылы Едігемен болған он алтыншы шайқасында Тоқтамыс ақыры жеңіліп, өлтіріледі.
Жанұясы
Тоқтамыстың арғы аталары – әкесі Түй-Қожа, атасы , Күншек, Сарыш, Ұран-Темір, Тоқа-Темір, Жошы хан.
Тоқтамыстың әйелдері: Тағай-бике; Шүкір-бике – Әмір Темірдің қызы; Ұрын-бике;
Тоқтамыс ханның сегіз ұл, бес қызы болды:
- Жәлеладдин
- Жаппарберді
- Кепек
- Керімберді
- Ескендір
- Әбу-Саид
- Кушік
- Қадырберді
- Малика-ханша
- Ханике
- Жанике-ханым (Едігенің әйелі)
- Саадат-бике
- Қадиша
Дереккөздер
- Султанов Т. И. Чингиз-хан и Чингизиды. Судьба и власть. — М.: АСТ, 2007. — 446 с. — ISBN 5-17-035804-0.
- Пачкалов А. В. Золотоордынские города Нижнего Поволжья в конце XIV века // Золотоордынское наследие. Материалы Международной научной конференции «Политическая и социально-экономическая история Золотой Орды (XIII—XV вв.)». 17 марта 2009 г. Сб. статей. Вып. 1. — Казань: ФЭН, 2009. — ISBN 978-5-9690-0073-5
- Полубояринова М. Д. Русь и Волжская Болгария в X—XV вв. — М.: Наука, 1993. — С. 10.
- История Ирана с древнейших времен до конца XVIII века. — Л.: Изд-во ЛГУ, 1958. — С. 232. — 2250 экз.
- Martin, Janet. Medieval Russia, 980-1584. — Cambridge University Press, 2007-12-06. — ISBN 9780521859165.
- Ivinskis, Zenonas. Lietuvos istorija iki Vytauto Didžiojo mirties : [лит.]. — Rome : Lietuvių katalikų mokslo akademija, 1978. — P. 314–319.
- Старший научный сотрудник Сливкин Валерий Васильевич. Тохтамышев Двор. https://lixmuseum.by/ru/tohtamyshev-dvor-dekanka/
- Seleznëv 174; Počekaev 2010: 181-187; Reva 2016: 704; May 2018: 307-308 considers Tīmūr Qutluq to be a Timurid protégé, but this is unlikely, given his desertion and his opposition to Quyurchuq.
- Sužiedėlis, Simas, ed. (1970-1978). Tatars. Encyclopedia Lituanica. Vol. V. Boston, Massachusetts: Juozas Kapočius. p. 377. LCCN 74-114275.
- Lukowski, Jerzy. A Concise History of Poland / Jerzy Lukowski, Hubert Zawadzki. — Cambridge University Press, 2001. — P. 38. — ISBN 0-521-55109-9.
- Kiaupa, Zigmantas. The History of Lithuania Before 1795 / Zigmantas Kiaupa, Jūratė Kiaupienė, Albinas Kuncevičius. — English. — Vilnius : Lithuanian Institute of History, 2000. — P. 135–136. — ISBN 9986-810-13-2.
- Бустанов А. К.. Западная Сибирь под властью ордынских правителей (династический аспект).
- Kiaupa, Zigmantas. The History of Lithuania Before 1795 / Zigmantas Kiaupa, Jūratė Kiaupienė, Albinas Kuncevičius. — English. — Vilnius : Lithuanian Institute of History, 2000. — P. 135–136. — ISBN 9986-810-13-2.
- Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2
- «Қазақстан» ұлттық энциклопедиясы (10 томдық), Алматы, 1998 – 2007.
Тағы қараңыз
уикипедия, wiki, кітап, кітаптар, кітапхана, мақала, оқу, жүктеу, тегін, тегін жүктеу, mp3, видео, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, сурет, музыка, seks, ән, фильм, кітап, ойын, ойындар, ұялы, андроид, iOS, apple, ұялы телефон, samsung, iphone, xiomi, xiaomi, redmi, honor, oppo, nokia, sonya, mi, ДК, веб, компьютер, Тоқтамыс хан туралы ақпарат, Тоқтамыс хан дегеніміз не? Тоқтамыс хан сөзі нені білдіреді?
Toktamys han shamamen 1340 1350 1406 Altyn Orda hany 1380 1395 Zhoshy hannyn on үshinshi uly Toka Temir әuletinen Toktamys hanLauazymyAltyn Ordanyn 31 shi hany1380 1395Izashary Arabshah hanIzbasary Қujyrshyk hanAk Ordanyn 12 shi hany1378 1395Izashary Temirmәlik hanIzbasary Қujyrshyk hanӨmirbayanyDini IslamDүniege kelui 1340 1350Қajtys boluy 1406 1406 Dinastiya TokatemirlikterӘkesi Tүj ҚozhaBalalary Zhәlelәddin Қadyrberdi Shokre oglan Zhapparberdiondeu Baska magynalar үshin Toktamys ajryk degen betti karanyz Bilikke keluiToktamys Mangystau onirinin bileushisi Tuj kozha oglannyn uly Orda hany Ұrystyn bujrygyna bagynbagany үshin Ұrys han 1372 zhyly Tuj Қozhany olim zhazasyna kesedi Toktamys omiri үshin kauiptenip Samarkanga Mauerannahr bileushisi Әmir Temirge kashady Temirlan Toktamyska pana berip keleshekte ony Altyn Orda biligi үshin kүreste pajdalanudy kozdejdi Toktamys tanbasy 1376 zhyly Toktamys Әmir Temir bergen әskerdi baskaryp Altyn Ordaga karsy үlken zhoryk bastajdy Sauran manynda oryn algan algashky shajkasta Ұrys hannyn үlken uly Ak Orda hanzadasy Қutlug Buga olgenimen Toktamys zhenilip Temirge kashady Kop uzamaj Temir bergen zhana әskerdin basynda ol Altyn Ordaga ekinshi shabuylyn bastajdy Bul zholy Ұrys hannyn ekinshi uly Toktakiyadan tagy zheniledi Ұrys han Temirlanga sogys kaupimen Toktamysty ozine berudi talap etedi birak Aksak Temir bul talapty kabyldamajdy 1377 zhyly Әmir Temirdin ozi Ak Ordaga karsy zhorykka dajyndala bastajdy sүjtip kantarda Ak Ordaga basyp kirip Syganaktagy Ұrys han әskerlerine karama karsy ornalasady Birak katty ayazdan zhauyngerler koldaryna karu ustaj almaj Temir Ordany zhaulap aludy koktemge kaldyrady Alajda Ұrys han kenetten kajtys bolgandyktan sheshushi shajkas oryn almaj Temirlan Ordany zhaulap aludy Toktamyska kaldyrady Әkesi Ұrystyn ornyn Toktakiya baskanymen eki ajdan kejin ol da kajtys bolady Onyn ornyna bilikke Ұrys hannyn kelesi uly Temir Mәlik keledi 1377 zhyly oryn algan kaktygysta Temirmәlik zheniske zhetip Toktamys olimnen әren kutylyp kajtadan kashady Koptegen kemshilikteri men әlsizdikterinin saldarynan Temir Mәlik kop uzamaj bilikten ajyryla bastajdy 1378 zhyly agajyndy Isa men Edige kolbasshylarynyn nuskauymen Ak Orda әmirleri men әskerbasylary satkyndyk zhasap Ak Orda astanasy Syganakty Toktamyska sogyssyz beredi Sүjtip Toktamys han tagajyndalyp Temirmәlik pen beklerbegi Isa men Edigenin әkesi ekeuin olim zhazasyna kesedi Ak Orda astanasy Syganak berilgennen kejin 1378 zhyly Toktamys Mamaj әmir baskargan Altyn Ordanyn batys boligine basyp kiredi 1380 zhyldyn sәuirine karaj Toktamys astana Saraj Berkeni kosyp Azovka dejingi bүkil Altyn Ordany basyp alady Takka otyrysymen Shyngys han әuletinin tak үshin 20 zhyl bojgy kyrkysularyn toktatyp aksha reformasyn zhүrgizedi Edil bojyndagy Altyn Orda kalalarynyn zhandanuy bastalady Sonymen katar Kok Orda Horezm Қazhy Tarhan Қyrym ielikteri men tagy baska usak ordalardyn basyn kosyp Zhoshy ulysynyn birligin kalpyna keltiredi Mәskeuge zhoryk1382 zhylgy Mәskeu korganysy 1380 zhyly 8 kyrkүjekte Kulikov shajkasynda Orda әmiri Mamaj orys knyazdikterinen ojsyrata zheniledi 1380 zhyly Kalka shajkasynda Toktamys Mamaj әskerinin kaldyktaryn talkandajdy Mamaj zhasaktarynyn edәuir boligi Toktamys zhagyna ony zandy han retinde mojyndap sogyssyz otedi Mamajdyn tagajyndagan kuyrshak hany Arabshah oltirilip Mamajdyn ozi Қyrymdagy Kafa kalasyna kashyp sol zherde Toktamys zhibergen zhasaktardyn kolynan kaza tabady Osydan kejin Toktamys Altyn Ordany biriktirip orys knyazdaryna ozinin takka otyrgany turaly elshilerin zhiberip alym salyk toleudi zhanartularyn talap etedi Knyazder han elshilerin kurmetpen kabyldap hanga syjlyktary men alym salyktaryn zhiberedi Alajda Mәskeudin Ұly Knyazi Dmitrij Donskoj zhana bileushinin ruksat belgisin alu үshin barmaj Altyn Ordanyn biligin mojyndamajtynyn korsetedi 1382 zhyly Toktamys үlken әskermen Mәskeuge attanady Mәskeulikterge komekke Litva knyazi keledi 1382 zhyly 24 tamyzda Toktamys Mәskeuge zhetedi birak eki kүn bojy kala korganyn ala almajdy Sodan kejin kulykka barady Tomengi Novgorod knyazdary men zhiberip olar kala turgyndary bagynsa Toktamys olarga esh zhamandyk zhasamajdy dep ant beredi 26 tamyzda Mәskeu beriledi alajda uәde oryndalmajdy 20 24 myndaj adam oltirilip kala tonalyp tutastaj orteledi Dmitrij Donskoj Ordaga tolemegen eki zhyldyk karyzy men zhana alym salyktyn barlygyn tolep beredi Osydan kejin ordalyktar Mәskeu tүbindegi Pereslavl Vladimir Yurev Zvenigorod Mozhajsk zhәne baska kalalardy kiratyp tonap ketedi Әmir Temirge karsy kүresMәskeudi bagyndyrgannan kejin Toktamys oz kүshin buryngy kamkorshysy Әmir Temirge karsy shyguga zhetkilikti dep sanady Toktamys ony takka otyrgyzgan Temirge karyzdar bolganymen sauda zholdary men ykpal etu ayasy mәseleleri Altyn Orda men Temir imperiyasyn kaktygyska әkeletini sozsiz boldy 1391 zhyly Toktamyska karsy zhorykka shykkan Әmir Temirdin Ұlytauda kaldyrgan kulyptas zhazuy Dauly ajmaktardyn biri Kavkaz zhәne Horezm edi 1385 zhyly Temir әskerleri Ortalyk Iranga zhorygyn bastajdy Temirlandy Әzirbajzhanga otkizgisi kelmegen Toktamys sol zhakka 90 myndyk әskerin zhiberedi Tebrizdi basyp alyp ony tonap algan han baj olzhamen sheginedi Bul zherler Temir imperiyasynyn boligi bolmasa da Temirlan bul zhorykty ozine bagyttalgan arandatu retinde kabyldajdy Sondyktan 1386 zhyly Temirlan Kavkazdy zhaulap alyp Toktamys үshin Iranga baratyn barlyk zholdardy zhauyp tastajdy 1392 1396 zhylgy Temirdin Altyn Ordaga zhorygy Bugan zhauap retinde 1388 zhyly Toktamys Temirlan ielikterinin ortalygyna sokky zhasajdy Altyn Orda әskerleri Syganakty basyp otip Mauerannahrga kirip Buharany korshajdy Osy zhagdajdy pajdalangan Temirdin Mogolstan men Horezmdegi eski karsylastary koterilis bastajdy 1388 zhyldyn kүzinde Samarkanga oralgan Temir en aldymen zhan zhaktagy koterilisterdi basady Horezm astanasy zher betinen zhojylyp kala kaldyktarynyn үstinen arpa egiledi Alajda Temir әskerleri kystauga taragan son Toktamys kajtadan Mauerannahrga basyp kiredi Bugan zhauap retinde Temir ozinin kenesshilerin tyndamaj kys bolganyna karamastan Samarkan men әsker zhinap soltүstikke karaj attanady Temirdin әskeri Toktamysty Syrdan әri karaj ygystyrsa da bastalgan karly borannan sogysty odan әri zhalgastyru mүmkin bolmaj taraptar keri sheginedi 1389 zhyly Temir Zhoshy Ұlysy zherine soltүstikte Ertiske dejin zhojkyn zhoryk zhasajdy Osydan kejin Temir oz ieligine zhiilegen shabuyldardy tiyu үshin әskerin Mogolstanga karsy zhiberedi 1389 1390 Al 1391 zhyly Temrilan 300 myndyk әskerimen Altyn Orda zherine үlken zhoryk zhasajdy Zhazda Edilge dejin zhetip 18 mausymda Toktamystyn 350 400 myndyk әskerin ojsyrata zhenip kashkynga ajnaldyrady Osy zhorykka shygarda Ұlytau manynda Temir urpakka eskertu retinde kulyptas ornatudy bujyrady Әmir Temir akyry 1395 zhyly Toktamysty birzholata zhenip Mәskeu shekarasyna dejin kuady Temirlan Altyn Ordanyn negizgi kalalaryn kiratyp ekonomikasyn kuldyratady Toktamystyn bul zhenilisi orys elinin tatar mongol bodandygyna karsy kүresine de үlken pajda әkeledi Sonymen katar sogys nәtizhesinde Ұly Zhibek zholynyn Altyn Orda zherinen otken soltүstik tarmagy zhojylyp sauda keruenderinin kobisi Temir memleketinin zherinen ote bastajdy Sogys pen odan kejingi asharshylyk saldarynan Altyn Orda memleket retinde zhojyluga zhakyndajdy Orda biligi orys zherinde de korshiles koshpeli ulystarda da әlsirep Altyn Orda aumagy birtindep Ak Orda Қazan handygy Қrym handygy Үlken orda zhәne Sibir handyktaryna bolinip ydyraj bastajdy Bul zhenilisterden kejin Toktamys tagynan ajyrylyp Temirdin tagajyndagan kuyrshak handary men әmirlerimen үzdiksiz kүres zhүrgizuge mәzhbүr bolady Edigege karsy kүres1389 zhylgy Altyn Orda zheri Saktalyp kalgan tarihi zharlykta Toktamystyn 1393 zhyly Polsha patshasy zhүgingeni korsetilgen 1396 zhyly Temirlannyn Altyn Ordaga tagajyndagan hany Ұrys hannyn kishi uly Қujyrshaktan tagy bir zheniliske ushyragan Toktamys Litva knyazi Vitovtke kashady Odan Ordany kajtaru үshin komek surajdy esesine Soltүstik Resejdin zherlerin Litvaga beruge kelisedi Vitovt Toktamysty oz korgauyna alyp kalasyn turatyn ordasy kylyp beredi 1396 1399 Lidadagy Toktamys turgan han sarajy uzak uakyt bojyna Toktamys sarajy atagyn saktagan 1397 zhyly Temirdin Altyn Ordada kaldyrgan kolbasshysy Edige Қujyrshyk hannyn kүshejuinen seskenip ogan karsy shygady da Orda astanasy Sarajdy basyp alady Edige Ak Ordaga kashkan Қujyrshyktyn ornyna onyn agasy Temir Mәliktin uly Temir Қutlukty ozine bagynatyn kuyrshak han kylyp tagajyndap ozi Altyn Ordanyn beklerbegi atanyp bүkil bilikti kolyna zhinajdy Osy kezde Toktamys pen Vitovt 1397 zhәne 1398 zhyldary Temirlan talkandagan Orda aumagyna eki sәtti zhoryk zhүrgizedi Birinshi zhorygynda Қara teniz ben Қyrymga zhetip esh karsylyksyz birneshe myn tutkyndy alady Bul tutkyndardyn zhartysyn Trakaj manyna konystandyryp olarga oz dinin saktauga mүmkindik beredi Olardyn urpaktary lipkalar men karaitter dep atalyp bүgingi kүnge dejin zhetti Kelesi 1398 zhyly Vitovt pen Toktamys әskerleri Dnepr bojymen otip soltүstik Қyrymga shabuyl zhasap shygysta dejin zhetedi Vitovt oz shepterin nygajtu үshin Dneprdin sagasynda kamal salady Toktamys Edigenin zhoktygyn pajdalanyp uakytsha Sarajdy basyp alady Birak sol zhyldyn sonynda Temir Қutluk pen Edigeden zhenilip kajtadan Litvaga kashyp ketedi Temir Қutluk pen Edige bagyndyryp Ordanyn ontүstik batysyndagy oz biligin kalpyna keltiredi Ordadagy ishki kyrgyn kaktygystar Vitovt үshin on nәtizhe әkelip ol bүkil orys zherlerinin bileushisi bolyp Altyn Ordany da ozinin sayasi ykpalyna bagyndyrudy zhosparlajdy Al Toktamysty ozinin ekspansionistik sayasatynyn kuraly retinde pajdalanudy kozdejdi Temir Қutluk Litvanyn knyazi Vitovttan Toktamysty ozine berudi talap etkende ol bas tartyp bylaj zhauap beredi Men Toktamysty bermejmin birak men Temir Kutlu patshamen zheke kezdesudi kalajmyn Aldyngy tabystarynan shabyttangan Vitovt Tatarlarga karsy krest zhorygyn zhariyalap 1399 zhyly mamyrda Rim Papasy resmi makuldauyna ie bolady 1399 zhyly Ordaga karsy zhorykka shykkan Vitovt Toktamystyn odaktas әskerlerimen birge Vorskla ozeninde toktajdy Zhaudyn kүshi men sanyn korgen Temir Қutluk bastapkyda bejbit kelissozderge kiristi baska nuska bojynsha kelissozder Edige әskerinin kelgeninshe uakyt sozu үshin zhүrgizilgen Osy kezde Edige zhasaktarymen ozen zhagasyna kelip kelissozdi toktatyp Temir Қutlukty sogysty zhalgastyruga kondiredi Orda zhasaktaryn baskaryp Edige 1399 zhyly 12 tamyzda Vitovtty talkandajdy Majdan dalasynan birinshi bolyp Toktamystyn zhasaktary kashady Edige Vitovt әskerlerinin kaldyktaryn Kiev kalasyna dejin kuady Edige men Temir Қutluk Kievten 3000 rubl kүmisti tolem retinde alyp Litva zherlerin Luck kalasyna dejin tonap oz ulystaryna oralady Toktamys akyry buryngy sayasi ykpalynan ajyrylyp soltүstikke kashyp ozine adal kalgan zhasaktardyn arkasynda Sibirde bilik kurady Songy zhyldaryn Edigemen arazdasyp tipti buryngy zhauy Әmir Temirge elshilik zhiberip tatulykka umtyla bastajdy Osynsha zhyl kүreskennen kejin Edige үlken zhenisine karamastan Toktamyska tynym bermej ogan karsy tabandy kүresin ary karaj zhalgastyrady 1405 zhyly Әmir Temir kajtys bolady Al 1406 zhyly Edigemen bolgan on altynshy shajkasynda Toktamys akyry zhenilip oltiriledi ZhanuyasyToktamystyn kyzy Edigenin әjeli Zhanike kesenesi Toktamystyn argy atalary әkesi Tүj Қozha atasy Kүnshek Sarysh Ұran Temir Toka Temir Zhoshy han Toktamystyn әjelderi Tagaj bike Shүkir bike Әmir Temirdin kyzy Ұryn bike Toktamys hannyn segiz ul bes kyzy boldy Zhәleladdin Zhapparberdi Kepek Kerimberdi Eskendir Әbu Said Kushik Қadyrberdi Malika hansha Hanike Zhanike hanym Edigenin әjeli Saadat bike ҚadishaDerekkozderSultanov T I Chingiz han i Chingizidy Sudba i vlast M AST 2007 446 s ISBN 5 17 035804 0 Pachkalov A V Zolotoordynskie goroda Nizhnego Povolzhya v konce XIV veka Zolotoordynskoe nasledie Materialy Mezhdunarodnoj nauchnoj konferencii Politicheskaya i socialno ekonomicheskaya istoriya Zolotoj Ordy XIII XV vv 17 marta 2009 g Sb statej Vyp 1 Kazan FEN 2009 ISBN 978 5 9690 0073 5 Poluboyarinova M D Rus i Volzhskaya Bolgariya v X XV vv M Nauka 1993 S 10 Istoriya Irana s drevnejshih vremen do konca XVIII veka L Izd vo LGU 1958 S 232 2250 ekz Martin Janet Medieval Russia 980 1584 Cambridge University Press 2007 12 06 ISBN 9780521859165 Ivinskis Zenonas Lietuvos istorija iki Vytauto Didziojo mirties lit Rome Lietuviu kataliku mokslo akademija 1978 P 314 319 Starshij nauchnyj sotrudnik Slivkin Valerij Vasilevich Tohtamyshev Dvor https lixmuseum by ru tohtamyshev dvor dekanka Seleznev 174 Pocekaev 2010 181 187 Reva 2016 704 May 2018 307 308 considers Timur Qutluq to be a Timurid protege but this is unlikely given his desertion and his opposition to Quyurchuq Suziedelis Simas ed 1970 1978 Tatars Encyclopedia Lituanica Vol V Boston Massachusetts Juozas Kapocius p 377 LCCN 74 114275 Lukowski Jerzy A Concise History of Poland Jerzy Lukowski Hubert Zawadzki Cambridge University Press 2001 P 38 ISBN 0 521 55109 9 Kiaupa Zigmantas The History of Lithuania Before 1795 Zigmantas Kiaupa Jurate Kiaupiene Albinas Kuncevicius English Vilnius Lithuanian Institute of History 2000 P 135 136 ISBN 9986 810 13 2 Bustanov A K Zapadnaya Sibir pod vlastyu ordynskih pravitelej dinasticheskij aspekt Kiaupa Zigmantas The History of Lithuania Before 1795 Zigmantas Kiaupa Jurate Kiaupiene Albinas Kuncevicius English Vilnius Lithuanian Institute of History 2000 P 135 136 ISBN 9986 810 13 2 Otyrar Enciklopediya Almaty Arys baspasy 2005 ISBN 9965 17 272 2 Қazakstan ulttyk enciklopediyasy 10 tomdyk Almaty 1998 2007 Tagy karanyz
