Құйыршық хан
| Бұл мақалада дереккөздер жетіспейді. Ақпарат тексерілуі керек немесе мақала жойылуға ұсынылады. Сіз бұл мақаланы өңдеп үлес қоса аласыз: ол үшін сенімді дереккөздерге сілтеме жасау керек. |
Құйыршық хан (туған жылы белгісіз – 1410) – Алтын Орданың 32-ші ханы, онымен қоса Ақ Орда ханы, Ұрыс ханның баласы. “Бахр әл-асрар” атты еңбекте Құйыршықтың ұзақ жылдар Әмір Темірдің сарайында тұрғаны айтылады.
| Құйыршық хан | ||
| Лауазымы | ||
|---|---|---|
| ||
| 1395 — 1397 | ||
| Ізашары | Тоқтамыс хан | |
| Ізбасары | Темір Құтлық хан | |
| ||
| 1395 — 1410 | ||
| Ізашары | Тоқтамыс хан | |
| Ізбасары | Барақ хан | |
| Өмірбаяны | ||
| Діні | Ислам | |
| Дүниеге келуі | белгісіз | |
| Қайтыс болуы | 1410 | |
| Династия | Ордаежендіктер | |
| Әкесі | Ұрыс хан | |
| Балалары | ұлдары: Барақ хан, Ракый, Бенде-Султан қыздары: Сүйіндім бегім (Едіге әйелі) | |
өңдеу  | ||
Өмір баяны
1378 жылы Тоқтамыс Ақ Орда жасақтарын талқандап, Құйыршықтың туған ағасы Темір-Мәлікті өлтіргеннен кейін, әмірлер мен билердің бір бөлігі Тоқтамыс жағына өтті, ал басқалары Ұрыс ханның ұрпақтарына адал болып қалды. Олардың кейбіреулері тұтқынға түсіп, өлім жазасына кесілді (мысалы Едігенің әкесі ), басқалары қашып үлгерді. Темір-Мәлік өлгеннен кейін, шығысқа қарай, Моғолстан шекарасына шегінген Ұрыс хан жақтастарын Ұрыстың кіші ұлы Құйыршық басқарды.
Қашқардан Құйыршық пен оның жасақтары Ақ Орда тағын қайтаруға көмектесер деген үмітпен Мавераннахр билеушісі Әмір Темірге келді. Сүйтіп Құйыршық 1395 жылға дейін Темірдің қол астында болды. 1390 жылы Ақсақ Темір Алтын Орда ханы Тоқтамысқа қарсы үлкен жорыққа шықты. Ұлытау маңында Темірленг бұл жорығы туралы әйгілі тастаңба қалдырып кетті (бүгінде ескерткіш Эрмитаж мұражайында). Бұл жорыққа Құйыршық та, әйгілі әмір Едіге де Темірдің қолбасшылары ретінде қатысады.
1395 жылы Әмір Темір әскері Терек өзені алабында Тоқтамыс әскерін шайқаста ойсырата жеңеді. Темір бұл жеңісінен кейін еш қорғаусыз қалған Алтын Орданы талқандап, бүкіл қалаларын жермен жексен қылып, мемлекетті қатты әлсіретеді. Бұл жорықтың мақсаты, кезінде өзі таққа отырғызған Тоқтамысты жазалау ғана емес, Ұлы Жібек Жолы сауда жолының солтүстік бағытын жойып, бүкіл сауданы өз ордасына бұру еді. Нәтижесінде Алтын Ордадағы орталық билік әлсіреп, мемлекет ыдырай бастайды.
Жорықтан қайтар жолда, Еділ өзені өткеліне келгенде Әмір Темір жанындағы Құйыршықты өзінің таңдаулы жасақтарының біріне басшы етіп, Алтын Орда тағына отырғызады. Сонымен қоса патшалық дәреженің белгісі – алтын зерлі шапан мен алтын белбеу сыйлайды. Едіге болса қасында беклербек болып тағайындалып, Құйыршықтың қызын өзіне әйел қылып алады. Алайда Құйыршықтың билігі бүкіл Алтын Ордаға тараған жоқ, оның қарауындағы аумақ ел ордасы Сараймен шектелді.
1396 жылы Тоқтамыс соңғы қалған жақтастарын жинап Алтын Орданың дәстүрлі астанасы Сарай-Беркені басып алуға тырысады. Бірақ Құйыршық қаланы қорғап, Тоқтамысты тағы бір жеңіліске ұшыратады. Бұдан кейін Тоқтамыс Литва княздігіне қашып, билеушісі Витовттен қамқор тауып, Орданы қайтару үшін көмек сұрайды.
Құйыршықтың күшейуінен сескенген Едіге, өзіне бағынатын хан іздеп, Құйыршықтың немере інісі Темір Құтлұғпен бірігіп, 1397 жылы Құйыршықты Алтын Орда тағынан тайдырып, қашуға мәжбүрлейді.
Осы жеңілістен кейін Құйыршық Алтын Ордадағы билік үшін күреске араласпай, Шығыс Дешті Қыпшақ даласына, өз әулетінің ұлысы Ақ Ордаға шегінді. Құйыршық 1410 жылы қайтыс болғаннан кейін Ақ Орда тағы оның ұлы Бараққа өтті.
Жанұясы
Құйыршық Ұрыс ханның кіші ұлы, ағалары Құтлұғ Бұға, Тоқтақия, Темірмәлік бәрі Әмір Темір және Тоқтамыспен болған соғыстарда қайтыс болды. Өзінің үш ұлы – Барақ хан, Ракый, Баянды-сұлтан және бір қызы Сүйіндім-бегім (Едігенің әйелі) болды.Барақтың ұлы Жәнібек 1465 жылы Керей ағасымен Қазақ хандығын құрады.
Дереккөздер
- Куйурчук // Казахстан. Национальная энциклопедия. — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2005. — Т. III. — ISBN 9965-9746-4-0. (CC BY-SA 3.0)
- "A mysterious stone of Timur". Silk Roads World Heritage. 2016. Archived from the original on 26 June 2020. Retrieved 2 October 2020.
- Vernadsky, George. A History of Russia. — Yale University Press, 1969. — P. 75. — ISBN 0-300-00247-5. Архивная копия от 7 июня 2023 на Wayback Machine
- Seleznëv 174; Počekaev 2010: 181-187; Reva 2016: 704; May 2018: 307-308 considers Tīmūr Qutluq to be a Timurid protégé, but this is unlikely, given his desertion and his opposition to Quyurchuq.
- Барак-хан // Казахстан. Национальная энциклопедия. — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2004. — Т. I. — ISBN 9965-9389-9-7. (CC BY-SA 3.0)
- Сабитов Ж. М. Генеалогия Джучидов в 13-18 веках // Генеалогия Торе. — Алма-Ата, 2008. — 326 с. — 1000 экз. — ISBN 9965-9416-2-9.
уикипедия, wiki, кітап, кітаптар, кітапхана, мақала, оқу, жүктеу, тегін, тегін жүктеу, mp3, видео, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, сурет, музыка, seks, ән, фильм, кітап, ойын, ойындар, ұялы, андроид, iOS, apple, ұялы телефон, samsung, iphone, xiomi, xiaomi, redmi, honor, oppo, nokia, sonya, mi, ДК, веб, компьютер, Құйыршық хан туралы ақпарат, Құйыршық хан дегеніміз не? Құйыршық хан сөзі нені білдіреді?
Bul makalada derekkozder zhetispejdi Akparat tekserilui kerek nemese makala zhojyluga usynylady Siz bul makalany ondep үles kosa alasyz ol үshin senimdi derekkozderge silteme zhasau kerek Қujyrshyk han tugan zhyly belgisiz 1410 Altyn Ordanyn 32 shi hany onymen kosa Ak Orda hany Ұrys hannyn balasy Bahr әl asrar atty enbekte Қujyrshyktyn uzak zhyldar Әmir Temirdin sarajynda turgany ajtylady Қujyrshyk hanLauazymyAltyn Ordanyn 32 shi hany1395 1397Izashary Toktamys hanIzbasary Temir Қutlyk hanAk Ordanyn 13 shi hany1395 1410Izashary Toktamys hanIzbasary Barak hanӨmirbayanyDini IslamDүniege kelui belgisizҚajtys boluy 1410 1410 Dinastiya OrdaezhendikterӘkesi Ұrys hanBalalary uldary Barak han Rakyj Bende Sultan kyzdary Sүjindim begim Edige әjeli ondeu Өmir bayany1378 zhyly Toktamys Ak Orda zhasaktaryn talkandap Қujyrshyktyn tugan agasy Temir Mәlikti oltirgennen kejin әmirler men bilerdin bir boligi Toktamys zhagyna otti al baskalary Ұrys hannyn urpaktaryna adal bolyp kaldy Olardyn kejbireuleri tutkynga tүsip olim zhazasyna kesildi mysaly Edigenin әkesi baskalary kashyp үlgerdi Temir Mәlik olgennen kejin shygyska karaj Mogolstan shekarasyna shegingen Ұrys han zhaktastaryn Ұrystyn kishi uly Қujyrshyk baskardy Қashkardan Қujyrshyk pen onyn zhasaktary Ak Orda tagyn kajtaruga komekteser degen үmitpen Maverannahr bileushisi Әmir Temirge keldi Sүjtip Қujyrshyk 1395 zhylga dejin Temirdin kol astynda boldy 1390 zhyly Aksak Temir Altyn Orda hany Toktamyska karsy үlken zhorykka shykty Ұlytau manynda Temirleng bul zhorygy turaly әjgili tastanba kaldyryp ketti bүginde eskertkish Ermitazh murazhajynda Bul zhorykka Қujyrshyk ta әjgili әmir Edige de Temirdin kolbasshylary retinde katysady 1395 zhyly Әmir Temir әskeri Terek ozeni alabynda Toktamys әskerin shajkasta ojsyrata zhenedi Temir bul zhenisinen kejin esh korgausyz kalgan Altyn Ordany talkandap bүkil kalalaryn zhermen zheksen kylyp memleketti katty әlsiretedi Bul zhoryktyn maksaty kezinde ozi takka otyrgyzgan Toktamysty zhazalau gana emes Ұly Zhibek Zholy sauda zholynyn soltүstik bagytyn zhojyp bүkil saudany oz ordasyna buru edi Nәtizhesinde Altyn Ordadagy ortalyk bilik әlsirep memleket ydyraj bastajdy Zhoryktan kajtar zholda Edil ozeni otkeline kelgende Әmir Temir zhanyndagy Қujyrshykty ozinin tandauly zhasaktarynyn birine basshy etip Altyn Orda tagyna otyrgyzady Sonymen kosa patshalyk dәrezhenin belgisi altyn zerli shapan men altyn belbeu syjlajdy Edige bolsa kasynda beklerbek bolyp tagajyndalyp Қujyrshyktyn kyzyn ozine әjel kylyp alady Alajda Қujyrshyktyn biligi bүkil Altyn Ordaga taragan zhok onyn karauyndagy aumak el ordasy Sarajmen shekteldi 1396 zhyly Toktamys songy kalgan zhaktastaryn zhinap Altyn Ordanyn dәstүrli astanasy Saraj Berkeni basyp aluga tyrysady Birak Қujyrshyk kalany korgap Toktamysty tagy bir zheniliske ushyratady Budan kejin Toktamys Litva knyazdigine kashyp bileushisi Vitovtten kamkor tauyp Ordany kajtaru үshin komek surajdy Қujyrshyktyn kүshejuinen seskengen Edige ozine bagynatyn han izdep Қujyrshyktyn nemere inisi Temir Қutlugpen birigip 1397 zhyly Қujyrshykty Altyn Orda tagynan tajdyryp kashuga mәzhbүrlejdi Osy zhenilisten kejin Қujyrshyk Altyn Ordadagy bilik үshin kүreske aralaspaj Shygys Deshti Қypshak dalasyna oz әuletinin ulysy Ak Ordaga shegindi Қujyrshyk 1410 zhyly kajtys bolgannan kejin Ak Orda tagy onyn uly Barakka otti ZhanuyasyҚujyrshyk Ұrys hannyn kishi uly agalary Қutlug Buga Toktakiya Temirmәlik bәri Әmir Temir zhәne Toktamyspen bolgan sogystarda kajtys boldy Өzinin үsh uly Barak han Rakyj Bayandy sultan zhәne bir kyzy Sүjindim begim Edigenin әjeli boldy Baraktyn uly Zhәnibek 1465 zhyly Kerej agasymen Қazak handygyn kurady DerekkozderKujurchuk Kazahstan Nacionalnaya enciklopediya Almaty Қazak enciklopediyasy 2005 T III ISBN 9965 9746 4 0 CC BY SA 3 0 A mysterious stone of Timur Silk Roads World Heritage 2016 Archived from the original on 26 June 2020 Retrieved 2 October 2020 Vernadsky George A History of Russia Yale University Press 1969 P 75 ISBN 0 300 00247 5 Arhivnaya kopiya ot 7 iyunya 2023 na Wayback Machine Seleznev 174 Pocekaev 2010 181 187 Reva 2016 704 May 2018 307 308 considers Timur Qutluq to be a Timurid protege but this is unlikely given his desertion and his opposition to Quyurchuq Barak han Kazahstan Nacionalnaya enciklopediya Almaty Қazak enciklopediyasy 2004 T I ISBN 9965 9389 9 7 CC BY SA 3 0 Sabitov Zh M Genealogiya Dzhuchidov v 13 18 vekah Genealogiya Tore Alma Ata 2008 326 s 1000 ekz ISBN 9965 9416 2 9
