Мекемтас Мырзахметұлы
Мекемтас Мырзахметұлы (9 мамыр 1930 жыл, Майтөбе, Түлкібас ауданы, Түркістан облысы – 11 қаңтар 2025 жыл) — кеңестік және қазақстандық абайтанушы ғалым, филология ғылымдарының докторы, профессор. Қазақстанның мемлекеттік сыйлығының (1996) және «Түркі әлеміне сіңірген еңбегі үшін» халықаралық сыйлығының иегері. «Абайтану» ғылыми-зерттеу орталығының директоры, Қазақстан жазушылар одағының мүшесі.
| Мекемтас Мырзахметұлы | |||||||
 Мырзахметұлы, 2024 жыл | |||||||
| Туған күні | 9 мамыр 1930 | ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Туған жері | Майтөбе, Түлкібас ауданы, Оңтүстік Қазақстан облысы, Қазақ КСР, КСРО | ||||||
| Қайтыс болған күні | 11 қаңтар 2025 (94 жас) | ||||||
| Азаматтығы |
| ||||||
| Ғылыми аясы | абайтану | ||||||
| Ғылыми дәрежесі | филология ғылымдарының докторы, профессор | ||||||
| Альма-матер | Қазақ ұлттық педагогикалық университеті | ||||||
| Марапаттары |
| ||||||
Ерте жылдары
Мекемтас Мырзахметұлы Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан шыққан еді.
Мекемтас Мырзахметұлы 1930 жылғы 9 мамырда Оңтүстік Қазақстан облысы, Түлкібас ауданы, Майтөбе ауылында дүниеге келген. Әкесі Мырзахмет 1933 жылы қайтыс болды. Анасы 1945 жылы 50 жасында дүниеден өтті. Балалары жетім қалды. Отбасында 12 бала болған, оның бірі ашаршылық кезінде қайтыс болса, енді бірі соғыстан оралмады, қалғандары қылшамен ауырып, науқат болып кетті. Солардан 3 бала ғана аман қалған (ағасы Ордабек 72 жасында дүниеден озды және әпкесі Күләнда орта жастан асқан соң дүниеден қайтты). Мекемтас Мырзахметұлының айтуы бойынша анасы ұзын бойлы, жүдеу, қараторы кісі еді. «Суретке түсу шариғатқа қайшы» – деп суретке түспеген. Балалары жастай шешектен өле бергендіктен, «тастай қатты, бекем болсын» деген ниетпен кенже баласының есімін Мекемтас қойыпты. Анасы қайтыс болғаннан кейін Мырзахметұлы ағайындарының қолында тұрды. 8 жасында мектепке барды, кейін балалар үйі мен мектеп-интернатта тәрбиеленді. 8 сыныпты бітіре сала Тар1948 жылы Ванновқа (қазіргі Тұрар Рысқұлов) ауылындағы Абай атындағы қазақ орта мектебін бітірді.
Еңбек жолы
- Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтының (қазіргі Қазақ ұлттық педагогикалық университеті) филология факультетін (1953), оның аспирантурасын (1964) бітірген.
- 1953–1961 жылдары Низами атындағы Ташкент педагогикалық институтында кафедра меңгерушісі, декан, проректор;
- 1969–1975 жылдары Қазақ педагогикалық институтында доцент;
- 1975-1991 жылдары Қазақстан Ғылым Академиясының М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтында ғылыми қызметкер, абайтану бөлімінің меңгерушісі қызметтерін атқарды.
- 1991–2000 жылдары арасында Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінің кафедра меңгерушісі‚ Ясауи ғылыми лабораториясының меңгерушісі, әдебиет және этнофилология ғылыми-зертттеу орталығының директоры;
- 2002–2003 жылы Түркітану ғылыми-зертттеу институтының директоры қызметтерінде болды. 2000 жылдан М.Х. Дулати атындағы Тараз университетінде қазақ әдебиеті кафедрасының меңгерушісі және «Түркі халықтары әдебиетінің тарихы» ғылыми-зертттеу орталығының директоры, «Бауыржантану» ғылыми-зертттеу орталығының бас ғылыми қызметкері.
Ғылыми еңбектері
Мекемтас Мырзахметұлының зерттеу еңбектерінде абайтану мен әуезовтану, бауыржантану, ясауитану, Абайдың ақындық зертханасының жайы, ақын мұрасының рухани нәр алған қайнар көздері, Абай Құнанбайұлы мұрасының шығыспен байланысы 1965 жылдан бастап терең зерттеле бастады. Абай мұрасындағы мораль философиясының негіздері оның исламға, адамгершілік мұраттарына қатысты зерттеліп ашылды. Қараханидтер заманынан бастау алған кемел адам мәселесі Жүсіп Баласағұнидың Құтадғу білік дастанында қамтылып, Ясауидің «хал ілімі» (камили инсани) арқылы негізделіп, Абайдың толық адам ілімі арқылы дәстүрлі жалғастық тауып даму жолдары жәуанмәртлік, яғни имани гүл (үш сүю) жайындағы Абай танымдары негізінде талданып‚ бір жүйеге түсірілді.
Мырзахметұлы кеңестік кезеңде-ақ патшалық Ресейдің Қазақстанда жүргізген миссионерлік саясаты негіздерін әшкерелеп («Қазақ қалай орыстандырылды», 1993)‚ қазақ жеріндегі топонимдер мен антропонимдердің саяси-әлеуметтік сырларын ашып, қоғамдық ой-санаға ықпал етті. Абайтану мен мұхтартанудың ғылыми негізді қарым-қатынасын зерттеді. Абай шығармаларын жаңа қырынан талдап, ондағы айтылмай келген шығыстық мәселелер мен танылмай келген ойларды, шығыстық термин сөздерді бүгінгі күн талабы тұрғысынан жаңаша қорытып, ғылыми айналымға түсірді.
Сондай-ақ қазақ әдебиетінің түрлі салаларынан мамандар даярлап, отыздан астам кандидат диссертация қорғатты. Абайтанудың кітапнама көрсеткіштерін құрастырып (1965, 1988, 1995), алғы сөздерін жазды. «Абай» энциклопедиясы мен М.Әуезовтің 20 томдық, 50 томдық шығармалар жинағын шығаруға атсалысты.
Ғылыми атақтары
- 1989 жылы филология ғылымдарының докторы (ғылыми атағы);
- 1995 жылы профессор құрметті ғылыми атақтары берілді.
Шығармалары
- «Абай Құнанбаев. Библиографиялық көрсеткіш» (1965),
- «Мұхтар Әуезов және Абайтану проблемалары (1982),
- «Абай жүрген ізбенен» (1985),
- «Абайтану. Библиографиялық көрсеткіш» (1988),
- «Абайдың адамгершілік мұраттары» (1993),
- «Абайтану тарихы» (1994),
- «Восхождение Мухтара Ауэзова к Абаю» (1994),
- «Абай және Шығыс» (1995),
- «Әуезов және Абай (1996),
- «Түркістанда туған ойлар» (1998),
- «Түркістан, Тараз арасы...» (2002),
- т.б. монографиялар, кітаптардың («Абайды оқы, таңырқа», 1993; «Абайтану дәрістері», 1994; «Абайтану дәрістерінің дерек көздері», «Абайды білмек парыз, ойлы жасқа», 1997;
Мемлекеттік марапаттары
- Абай ілімін зерттеуге қосқан елеулі еңбегі үшін Қазақстанның мемлекеттік сыйлығын Нұрсұлтан Назарбаевтың қолынан алды (1996).
- Құрмет ордені (2001);
- «Түркі әлеміне сіңірген еңбегі үшін» халықаралық сыйлығының лауреаты (Анкара, 2003);
- Бауыржан Момышұлының атындағы «Құрмет белгісі» ордені;
- Парасат ордені (2007);
- Астанаға 10 жыл медалі (2008);
- 1-дәрежелі Барыс ордені (ұлттық ғылымға қосқан үлесі мен қоғамдық қызметі үшін, 2019);
- Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі;
- Қазақстан Конституциясына 25 жыл медалі (2020);
- Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері мен «ҚР Білім беру ісінің үздігі» төсбелгілері;
- Мәдениет саласының үздігі төсбелгісі (2020);
- Түркістан облысының құрметті азаматы;
- Жамбыл облысының құрметті азаматы;
- мәдениет саласындағы Мемлекеттік стипендия тағайындалды (2016).
- Нұрсұлтан Назарбаев алғыс хатымен және тиісті төсбелгісімен марапатталды.
Дереккөздер
- Құрастырушы авторы Асангелді Отаров Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Шымыр. — Алматы: Издательство Өнер, 2007. — 816 б. — ISBN 978-601-209-017-8.
уикипедия, wiki, кітап, кітаптар, кітапхана, мақала, оқу, жүктеу, тегін, тегін жүктеу, mp3, видео, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, сурет, музыка, seks, ән, фильм, кітап, ойын, ойындар, ұялы, андроид, iOS, apple, ұялы телефон, samsung, iphone, xiomi, xiaomi, redmi, honor, oppo, nokia, sonya, mi, ДК, веб, компьютер, Мекемтас Мырзахметұлы туралы ақпарат, Мекемтас Мырзахметұлы дегеніміз не? Мекемтас Мырзахметұлы сөзі нені білдіреді?
Mekemtas Myrzahmetuly 9 mamyr 1930 zhyl Majtobe Tүlkibas audany Tүrkistan oblysy 11 kantar 2025 zhyl kenestik zhәne kazakstandyk abajtanushy galym filologiya gylymdarynyn doktory professor Қazakstannyn memlekettik syjlygynyn 1996 zhәne Tүrki әlemine sinirgen enbegi үshin halykaralyk syjlygynyn iegeri Abajtanu gylymi zertteu ortalygynyn direktory Қazakstan zhazushylar odagynyn mүshesi Mekemtas MyrzahmetulyMyrzahmetuly 2024 zhylTugan kүni9 mamyr 1930 1930 05 09 Tugan zheriMajtobe Tүlkibas audany Ontүstik Қazakstan oblysy Қazak KSR KSROҚajtys bolgan kүni11 kantar 2025 2025 01 11 94 zhas Azamattygy KSRO ҚazakstanҒylymi ayasyabajtanuҒylymi dәrezhesifilologiya gylymdarynyn doktory professorAlma materҚazak ulttyk pedagogikalyk universitetiMarapattaryҚurmet ordeniBarys ordeniErte zhyldaryMekemtas Myrzahmetuly Ұly zhүzdin Dulat tajpasy Shymyr ruynan shykkan edi Mekemtas Myrzahmetuly 1930 zhylgy 9 mamyrda Ontүstik Қazakstan oblysy Tүlkibas audany Majtobe auylynda dүniege kelgen Әkesi Myrzahmet 1933 zhyly kajtys boldy Anasy 1945 zhyly 50 zhasynda dүnieden otti Balalary zhetim kaldy Otbasynda 12 bala bolgan onyn biri asharshylyk kezinde kajtys bolsa endi biri sogystan oralmady kalgandary kylshamen auyryp naukat bolyp ketti Solardan 3 bala gana aman kalgan agasy Ordabek 72 zhasynda dүnieden ozdy zhәne әpkesi Kүlәnda orta zhastan askan son dүnieden kajtty Mekemtas Myrzahmetulynyn ajtuy bojynsha anasy uzyn bojly zhүdeu karatory kisi edi Suretke tүsu sharigatka kajshy dep suretke tүspegen Balalary zhastaj sheshekten ole bergendikten tastaj katty bekem bolsyn degen nietpen kenzhe balasynyn esimin Mekemtas kojypty Anasy kajtys bolgannan kejin Myrzahmetuly agajyndarynyn kolynda turdy 8 zhasynda mektepke bardy kejin balalar үji men mektep internatta tәrbielendi 8 synypty bitire sala Tar1948 zhyly Vannovka kazirgi Turar Ryskulov auylyndagy Abaj atyndagy kazak orta mektebin bitirdi Enbek zholyAbaj atyndagy Қazak pedagogikalyk institutynyn kazirgi Қazak ulttyk pedagogikalyk universiteti filologiya fakultetin 1953 onyn aspiranturasyn 1964 bitirgen 1953 1961 zhyldary Nizami atyndagy Tashkent pedagogikalyk institutynda kafedra mengerushisi dekan prorektor 1969 1975 zhyldary Қazak pedagogikalyk institutynda docent 1975 1991 zhyldary Қazakstan Ғylym Akademiyasynyn M O Әuezov atyndagy Әdebiet zhәne oner institutynda gylymi kyzmetker abajtanu boliminin mengerushisi kyzmetterin atkardy 1991 2000 zhyldary arasynda Қozha Ahmet Yasaui atyndagy Halykaralyk kazak tүrik universitetinin kafedra mengerushisi Yasaui gylymi laboratoriyasynyn mengerushisi әdebiet zhәne etnofilologiya gylymi zerttteu ortalygynyn direktory 2002 2003 zhyly Tүrkitanu gylymi zerttteu institutynyn direktory kyzmetterinde boldy 2000 zhyldan M H Dulati atyndagy Taraz universitetinde kazak әdebieti kafedrasynyn mengerushisi zhәne Tүrki halyktary әdebietinin tarihy gylymi zerttteu ortalygynyn direktory Bauyrzhantanu gylymi zerttteu ortalygynyn bas gylymi kyzmetkeri Ғylymi enbekteriMekemtas Myrzahmetulynyn zertteu enbekterinde abajtanu men әuezovtanu bauyrzhantanu yasauitanu Abajdyn akyndyk zerthanasynyn zhajy akyn murasynyn ruhani nәr algan kajnar kozderi Abaj Қunanbajuly murasynyn shygyspen bajlanysy 1965 zhyldan bastap teren zerttele bastady Abaj murasyndagy moral filosofiyasynyn negizderi onyn islamga adamgershilik murattaryna katysty zerttelip ashyldy Қarahanidter zamanynan bastau algan kemel adam mәselesi Zhүsip Balasagunidyn Қutadgu bilik dastanynda kamtylyp Yasauidin hal ilimi kamili insani arkyly negizdelip Abajdyn tolyk adam ilimi arkyly dәstүrli zhalgastyk tauyp damu zholdary zhәuanmәrtlik yagni imani gүl үsh sүyu zhajyndagy Abaj tanymdary negizinde taldanyp bir zhүjege tүsirildi Myrzahmetuly kenestik kezende ak patshalyk Resejdin Қazakstanda zhүrgizgen missionerlik sayasaty negizderin әshkerelep Қazak kalaj orystandyryldy 1993 kazak zherindegi toponimder men antroponimderdin sayasi әleumettik syrlaryn ashyp kogamdyk oj sanaga ykpal etti Abajtanu men muhtartanudyn gylymi negizdi karym katynasyn zerttedi Abaj shygarmalaryn zhana kyrynan taldap ondagy ajtylmaj kelgen shygystyk mәseleler men tanylmaj kelgen ojlardy shygystyk termin sozderdi bүgingi kүn talaby turgysynan zhanasha korytyp gylymi ajnalymga tүsirdi Sondaj ak kazak әdebietinin tүrli salalarynan mamandar dayarlap otyzdan astam kandidat dissertaciya korgatty Abajtanudyn kitapnama korsetkishterin kurastyryp 1965 1988 1995 algy sozderin zhazdy Abaj enciklopediyasy men M Әuezovtin 20 tomdyk 50 tomdyk shygarmalar zhinagyn shygaruga atsalysty Ғylymi ataktary1989 zhyly filologiya gylymdarynyn doktory gylymi atagy 1995 zhyly professor kurmetti gylymi ataktary berildi Shygarmalary Abaj Қunanbaev Bibliografiyalyk korsetkish 1965 Muhtar Әuezov zhәne Abajtanu problemalary 1982 Abaj zhүrgen izbenen 1985 Abajtanu Bibliografiyalyk korsetkish 1988 Abajdyn adamgershilik murattary 1993 Abajtanu tarihy 1994 Voshozhdenie Muhtara Auezova k Abayu 1994 Abaj zhәne Shygys 1995 Әuezov zhәne Abaj 1996 Tүrkistanda tugan ojlar 1998 Tүrkistan Taraz arasy 2002 t b monografiyalar kitaptardyn Abajdy oky tanyrka 1993 Abajtanu dәristeri 1994 Abajtanu dәristerinin derek kozderi Abajdy bilmek paryz ojly zhaska 1997 Memlekettik marapattaryAbaj ilimin zertteuge koskan eleuli enbegi үshin Қazakstannyn memlekettik syjlygyn Nursultan Nazarbaevtyn kolynan aldy 1996 Қurmet ordeni 2001 Tүrki әlemine sinirgen enbegi үshin halykaralyk syjlygynyn laureaty Ankara 2003 Bauyrzhan Momyshulynyn atyndagy Қurmet belgisi ordeni Parasat ordeni 2007 Astanaga 10 zhyl medali 2008 1 dәrezheli Barys ordeni ulttyk gylymga koskan үlesi men kogamdyk kyzmeti үshin 2019 Ғylymdy damytuga sinirgen enbegi үshin medali Қazakstan Konstituciyasyna 25 zhyl medali 2020 Қazakstan Respublikasy Bilim beru isinin kurmetti kyzmetkeri men ҚR Bilim beru isinin үzdigi tosbelgileri Mәdeniet salasynyn үzdigi tosbelgisi 2020 Tүrkistan oblysynyn kurmetti azamaty Zhambyl oblysynyn kurmetti azamaty mәdeniet salasyndagy Memlekettik stipendiya tagajyndaldy 2016 Nursultan Nazarbaev algys hatymen zhәne tiisti tosbelgisimen marapattaldy DerekkozderҚurastyrushy avtory Asangeldi Otarov Bәjdibek baba Alyp bәjterek urpaktarynyn shezhiresi Shymyr Almaty Izdatelstvo Өner 2007 816 b ISBN 978 601 209 017 8
