Есік Алтын адамы
Басқа мағыналар үшін Алтын адам деген бетті қараңыз.Есік Алтын адамы – Алматы облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. 1970-ші жылдарының басында Алматы облысы Есік қаласының оңтүстік-батыс шетіндегі, Есік өзенінің сол жақ жағалауындағы темір дәуірінен сақталған сақ обасы Есік обасынан табылған алтын киімді сақтар тайпасының жас көсемінің табылған мүрдесі.
Зерттелуі
Есік обасында 1969-1970 жылдары К.А. Ақышевтың жетекшілігімен археологиялық қазба жұмыстары жүргізіліп, бұл жұмыстарға Б.Н. Нұрмұханбетов, А.С. Загородний, Ә.К. Ақышев, Т.В. Воробьева (суретші), О.В. Медведев (фотограф) қатысты. Есіктен табылған "алтын киімді адамды" қалпына келтіру жұмысын К.А. Ақышев пен В.И. Садомсков жасады.
"...Қайтыс болған адам үлде мен бүлдеге оранған жоғары лауазымды адам болса керек. Бұл киімді жауынгер салтанатты қабылдаулар мен мереке күндерінде киген. Басында – жебе тәрізді биік бас киім, алтын қаңылтырмен, пластиналармен сәнделген, сол құлағына көгілдір ақық салпыншағы бар алтын баулы сырға таққан, мойнында алтын гривна, үстінде алтын шапан, оған алтын қаңылтырлар тігіп сәндеген, саусақтарында екі алтын жүзік...", археологияның атасы академик К. А. Ақышев "алтын адам" туралы осылай деп суреттеп жазды. "Алтын киімді адам" қазірде "Есік көсемі" немесе "алтын адам" деген атпен дүние жүзіне әйгілі болды.
Алтын адамның жерленген орны және мәйітінің сипаты
Алтын адам қырықтан астам қорғаннан тұратын үлкен қорымның оңтүстік жағына жерленген болатын. Есік обасының диаметрі 60 м құрайды, биіктігі – 6 м, оның үйіндісі көп қабатты. Обаның ішінде екі жерлеу орны орналасқан: орталық және қапталындағы (оңтүстік). Орталық жерлеу орны ежелгі тонаушылардың әсерінен бұзылған болса, ал қапталындағы жерлеу орны сол қалпында сақталған.
Есік қорғандарындағы жерлеу орны б. з. д. IV ғасыр соңы – III ғасырға жатқызылады.
Жерлеу құрылысы
Жерлеу құрылысы жоспары бойынша тікбұрышты шұңқыр күйінде келген, ондағы тянь-шань шыршасының өңделген бөренелерінен тұрғызылған құрылымының ұзындығы 1,5 м-ден 3 м-ге дейін барады. Шұңқырдың ішкі өлшемі бойынша көлемі – 2,9х1,5 м, ал сырты – 3,3х1,9 м, тереңдігі – 1,5 м.
Жерлену ғұрыпы
Жалтыраған салтанатты киім кигізілген және толықтай қаруланған мәйіт аяқ-қолын түзу жіберіп шалқасынан жатқызылған, басы батысқа, жүзі жоғары қараған. Оң жамбасын бойлай (дәлірек айтқанда, портупеяға асылған) қызылағаштан істелген сабы бар темір қылыш жалпақ жағымен жатыр. Портупея белдігіне алтын ақсауыттар ілінген, олардың бетіне арыстанның бедерлі бейнесі түсірілген. Кеудесі мен сол қолының арасында былғары қыны бар ағаш сапты темір қанжар жатыр. Ол аң стилінде алтын пластиналармен және қасқырдың бүктетілген бедерлі бейнесі бар қаңылтыр-оқсауытпен безендірілген.
Ілеспе бұйымдары
Жерлеу орнынан мәйіттің қаңқасы қатаң тәртіпте орналастырылған ілеспе бұйымдар кешені – шамамен төрт мыңнан асатын бұйымдар, темір семсер мен қанжар, алқа, екі жүзік, қола айна, отыз бір қыш ыдыс, металдан (күміс пен қола) және ағаштан жасалған ыдыстар, күміс қасық, ағаш ожау және ақық пен пастадан жасалған моншақтар – табылды.
Мәйіттің қатарында, сол қолының шынтақ тұсында, алтын ұшты жебе жатыр. Осында, шынтақтан жоғары сабына айналдыра алтын таспа оралған қамшы жатыр, одан жоғарыда ішіне қола айна мен қызыл бояу салынған керек-жараққа арналған жібек дорба жатыр.
Еденде тамақ пен ғұрыптық ыдысқа арналған сауыттар тұр. Оған жазуы бар күміс тостаған мен бірнеше жыртқыш құстың тырнағы мен тұмсығына ұқсас алтын пішінді пластиналар салынған алтын жалатқан қола табақ жатады.
Ыдыстарды қойып шығуда белгілі бір реттілік сақталған. Саздан істелген ыдыстар мен ағаш ыдыстар бөлек қойылған. Оңтүстік жағына ағаш ыдыстар, қасына табақ пен шөміш қойылған. Басқа қабырғада саз құмыралар, оның алдында қыш тостаған, табақ пен қасық тұр. Қола тостаған бір шетке – мәйіттің бас жағына қойылған.
Есік қорғандарындағы жерлеу орны б. з. д. IV ғасыр соңы – III ғасырға жатқызылады.
Бас киімі
Антропологтардың анықтауы бойынша жерленген адам 17-18 жаста. Сүйегінің ұзындығы бас сүйегінен өкше сүйегіне дейін 165 см құрайды. Ол алтынмен кестеленген киім киген. Басына биік 70 см дейін жететін, әртүрлі пішін, әртүрлі көлемдегі алтын пластиналармен әшекейленген конус тәрізді бас киім киген. Бас киімде тау барысы, таутеке, арқар, жылқы, құс секілді 150-дей әшекей орналасқан. Оның алдыңғы бөлігі таутеке мүйізді, екі қанатты аттың мүсіндік бейнесімен және екі жұп ұзын құс қанатымен әшекейленген. Есік жауынгерінің мойнында спираль тәрізді, екі ұшы бедерлі жолбарыс басымен бітетін алтын гривна (мойынға тағатын сәнді бұйым) болған.
Сырт киімі
Жауынгердің сырт киімі шапан мен шалбардан тұрады. Қысқа қызыл түсті былғары шапанына тұтастай мүсінді алтын қаңылтырлар жапсырып тігілген, ал омырауына, етегі мен жағасына, ірі, төртбұрышты жолбарыс бастары бастырылған. Шапан үш мыңға жуық алтын өрнектермен әшекейленген. Шалбарының іші мен сырты да шағын алтын пластиналармен тігілген. Етігінің қонышы да былғары шапандағы қаңылтырға ұқсас үшбұрыш пішінді алтын қаңылтырмен сәнделген.
Қазақстан символы
Қорған қазбалары Қазақстанды V-III ғасырларда мекен еткен ежелгі тайпалардың мәдениеті, өнері, діні жайлы құнды деректер берді.
Киім үлгісі, жерлеу рәсімі, Алтын адамның Жетісу жерін мекендеген сақтардың көрнекті елбасының ұлы немесе жас көсем, әскербасы екенін айқын көрсетеді. Көне дәуірдегі материалдық мәдениет, өнер, мифология, т.б. салалардан мол дерек беретін Алтын адам сол кездегі сақтарда мемлекеттік өркениет ертеден қалыптасқанын дәлелдейді. Алтын адам – Қазақстанның азаттық символына айналды. Оның тұлғасы Алматының бас алаңына орнатылды, төбе бөркіндегі қанатты тұлпарлар бейнесі елтаңбамызға енді.
Есік қорғанының қазыналары, оның ішінде дәл көшірмесі Алматыда орналасқан Қазақ археология мұражайында, қазір Астанадағы Қазақстан Республикасының мемлекеттік алтын және бағалы металдар мұражайында қойылған.
Қанатты барыстағы «Алтын адам» Қазақстанның мемлекеттік рәміздерінің біріне айналды. Сақ жауынгерінің көшірмелері Қазақстанның көптеген қалаларында орнатылған, олардың бірі Алматының бас алаңындағы Тәуелсіздік монументінің тәжін таққан.
Жалпы, Қазақстан аумағында жүргізілген археологиялық қазба жұмыстарының нәтижесінде «алтын адам» деп аталатын бес қорым табылды: екінші «алтын адам» Аралтөбе қорғанынан, үшіншісі Шілік қорғанындағы Бәйгетөбеде табылған, төртіншісі Астана маңынан табылды және бесінші «алтын адам» Қарқаралы өңіріндегі Талды қорымнан табылды.
Алтын адам әшекейлері
-
![image]()
Бас киім. Қасбеті және қырынан қарағандағы сұлбасы. 1970-ші жылдардағы жаңғыртпаның графикалық нұсқасы және бас киімнің қайта қалпына келтірілген қазіргі нұсқасы. -
![image]()
Ағаш қынаптағы темір қанжар. Біздің заманымызға дейінгі IV ғасырдың соңы – III ғасыр. Сурет (сол жақта) және қайта қалпына келтірілген үлгісі. -
![image]()
Бұлан (сол жақта) мен ат бейнесіндегі қанжар қынабының әшекейлері. -
![image]()
Тау ілбісі (сол жақта) мен ат бейнесіндегі алтын қаңылтыр белгілер. Бас киім әшекейлерінің бөлшектері. -
![image]()
Ағаш басындағы құс мүсіні әшекейленген бас киімнің бөлшектері. -
![image]()
Қанатты және мүйізді қос ат әшекейленген бас киімнің бөлішегі. -
![image]()
Құс қанаты мен жебе түріндегі тілімдер әшекейленген бас киім бөлшегі. -
![image]()
Ұштары жолбарыстың басы түріндегі алтын алқа (гривна) және алтын қаңылтыр белгімен тігілмен «алтын адамның» былғары шекпені. 1970-ші жылдардағы графикалық жаңғыртпа. -
![image]()
Домалақ болып бүктеліп жатқан қабылан түріндегі белдіктіңалтын қаңылтыр белгісі. «Алтын адам» кісесінің бөлшегі және жолбарыс басты алтын қаңылтыр белгі.«Алтын адам» шекпеннің әшекей бөлшегі. -
![image]()
Аң стиліндегі бұлан бастары (сол жақтағы үшеуі) мен бұғы бейнеленген алтын қаңылтыр белгілер. Есік қорғанынан табылған «алтын адам» кісесінің бөлшектері.
Галерея
 |  |  | ||
| Есік Алтын адамы | 1000 теңгелік алтын тиындағы Алтын адамның бейнесі | Пошта маркасы |
Тағы қараңыз
Дереккөздер
- Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х
- Қазақстанның киелі орындарының географиясы: Табиғат, археология, этнография және діни сәулет өнері нысандарының тізілімі / Жалпы редакциясын басқарған ҚР ҰҒА академигі Байтанаев Б.Ә. – Алматы: Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институты, 2017 – 1-шығарылым. – 904 б. ISBN 978-601-7312-78-7
- АЛТАЙДАН КАСПИЙГЕ ДЕЙІН. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ТАБИҒИ,ТАРИХИ ЖӘНЕ МӘДЕНИ ЕСКЕРТКІШТЕРІ МЕН КӨРНЕКТІОРЫНДАРЫНЫҢ АТЛАСЫ. 3 томдық. Алматы. 2011. 1 т.–584 б., карталар, суреттер. ISBN 978-601-280-215-3, ISBN 978-601-280-216-0
- Акишев А. К. «Костюм „Золотого Человека“ и проблема катафрактария».
- Акишев К. А., Акишев А. К. «Происхождение и семантика иссыкского головного убора». — («Археологические исследования в Казахстане». Алма-Ата, 1979. деген кітабінда.)
уикипедия, wiki, кітап, кітаптар, кітапхана, мақала, оқу, жүктеу, тегін, тегін жүктеу, mp3, видео, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, сурет, музыка, seks, ән, фильм, кітап, ойын, ойындар, ұялы, андроид, iOS, apple, ұялы телефон, samsung, iphone, xiomi, xiaomi, redmi, honor, oppo, nokia, sonya, mi, ДК, веб, компьютер, Есік Алтын адамы туралы ақпарат, Есік Алтын адамы дегеніміз не? Есік Алтын адамы сөзі нені білдіреді?
Baska magynalar үshin Altyn adam degen betti karanyz Esik Altyn adamy Almaty oblysynyn zhergilikti manyzy bar tarih zhәne mәdeniet eskertkishterinin memlekettik tizimine engen arheologiya eskertkishi 1970 shi zhyldarynyn basynda Almaty oblysy Esik kalasynyn ontүstik batys shetindegi Esik ozeninin sol zhak zhagalauyndagy temir dәuirinen saktalgan sak obasy Esik obasynan tabylgan altyn kiimdi saktar tajpasynyn zhas koseminin tabylgan mүrdesi Қazakstan Ortalyk murazhajyZertteluiEsik obasynda 1969 1970 zhyldary K A Akyshevtyn zhetekshiligimen arheologiyalyk kazba zhumystary zhүrgizilip bul zhumystarga B N Nurmuhanbetov A S Zagorodnij Ә K Akyshev T V Vorobeva suretshi O V Medvedev fotograf katysty Esikten tabylgan altyn kiimdi adamdy kalpyna keltiru zhumysyn K A Akyshev pen V I Sadomskov zhasady Қajtys bolgan adam үlde men bүldege orangan zhogary lauazymdy adam bolsa kerek Bul kiimdi zhauynger saltanatty kabyldaular men mereke kүnderinde kigen Basynda zhebe tәrizdi biik bas kiim altyn kanyltyrmen plastinalarmen sәndelgen sol kulagyna kogildir akyk salpynshagy bar altyn bauly syrga takkan mojnynda altyn grivna үstinde altyn shapan ogan altyn kanyltyrlar tigip sәndegen sausaktarynda eki altyn zhүzik arheologiyanyn atasy akademik K A Akyshev altyn adam turaly osylaj dep surettep zhazdy Altyn kiimdi adam kazirde Esik kosemi nemese altyn adam degen atpen dүnie zhүzine әjgili boldy Altyn adamnyn zherlengen orny zhәne mәjitinin sipatyAltyn adam kyryktan astam korgannan turatyn үlken korymnyn ontүstik zhagyna zherlengen bolatyn Esik obasynyn diametri 60 m kurajdy biiktigi 6 m onyn үjindisi kop kabatty Obanyn ishinde eki zherleu orny ornalaskan ortalyk zhәne kaptalyndagy ontүstik Ortalyk zherleu orny ezhelgi tonaushylardyn әserinen buzylgan bolsa al kaptalyndagy zherleu orny sol kalpynda saktalgan Esik korgandaryndagy zherleu orny b z d IV gasyr sony III gasyrga zhatkyzylady Zherleu kurylysy Zherleu kurylysy zhospary bojynsha tikburyshty shunkyr kүjinde kelgen ondagy tyan shan shyrshasynyn ondelgen borenelerinen turgyzylgan kurylymynyn uzyndygy 1 5 m den 3 m ge dejin barady Shunkyrdyn ishki olshemi bojynsha kolemi 2 9h1 5 m al syrty 3 3h1 9 m terendigi 1 5 m Zherlenu gurypy Zhaltyragan saltanatty kiim kigizilgen zhәne tolyktaj karulangan mәjit ayak kolyn tүzu zhiberip shalkasynan zhatkyzylgan basy batyska zhүzi zhogary karagan On zhambasyn bojlaj dәlirek ajtkanda portupeyaga asylgan kyzylagashtan istelgen saby bar temir kylysh zhalpak zhagymen zhatyr Portupeya beldigine altyn aksauyttar ilingen olardyn betine arystannyn bederli bejnesi tүsirilgen Keudesi men sol kolynyn arasynda bylgary kyny bar agash sapty temir kanzhar zhatyr Ol an stilinde altyn plastinalarmen zhәne kaskyrdyn bүktetilgen bederli bejnesi bar kanyltyr oksauytpen bezendirilgen Ilespe bujymdary Zherleu ornynan mәjittin kankasy katan tәrtipte ornalastyrylgan ilespe bujymdar kesheni shamamen tort mynnan asatyn bujymdar temir semser men kanzhar alka eki zhүzik kola ajna otyz bir kysh ydys metaldan kүmis pen kola zhәne agashtan zhasalgan ydystar kүmis kasyk agash ozhau zhәne akyk pen pastadan zhasalgan monshaktar tabyldy Mәjittin katarynda sol kolynyn shyntak tusynda altyn ushty zhebe zhatyr Osynda shyntaktan zhogary sabyna ajnaldyra altyn taspa oralgan kamshy zhatyr odan zhogaryda ishine kola ajna men kyzyl boyau salyngan kerek zharakka arnalgan zhibek dorba zhatyr Edende tamak pen guryptyk ydyska arnalgan sauyttar tur Ogan zhazuy bar kүmis tostagan men birneshe zhyrtkysh kustyn tyrnagy men tumsygyna uksas altyn pishindi plastinalar salyngan altyn zhalatkan kola tabak zhatady Ydystardy kojyp shyguda belgili bir rettilik saktalgan Sazdan istelgen ydystar men agash ydystar bolek kojylgan Ontүstik zhagyna agash ydystar kasyna tabak pen shomish kojylgan Baska kabyrgada saz kumyralar onyn aldynda kysh tostagan tabak pen kasyk tur Қola tostagan bir shetke mәjittin bas zhagyna kojylgan Esik korgandaryndagy zherleu orny b z d IV gasyr sony III gasyrga zhatkyzylady Bas kiimi Antropologtardyn anyktauy bojynsha zherlengen adam 17 18 zhasta Sүjeginin uzyndygy bas sүjeginen okshe sүjegine dejin 165 sm kurajdy Ol altynmen kestelengen kiim kigen Basyna biik 70 sm dejin zhetetin әrtүrli pishin әrtүrli kolemdegi altyn plastinalarmen әshekejlengen konus tәrizdi bas kiim kigen Bas kiimde tau barysy tauteke arkar zhylky kus sekildi 150 dej әshekej ornalaskan Onyn aldyngy boligi tauteke mүjizdi eki kanatty attyn mүsindik bejnesimen zhәne eki zhup uzyn kus kanatymen әshekejlengen Esik zhauyngerinin mojnynda spiral tәrizdi eki ushy bederli zholbarys basymen bitetin altyn grivna mojynga tagatyn sәndi bujym bolgan Syrt kiimi Zhauyngerdin syrt kiimi shapan men shalbardan turady Қyska kyzyl tүsti bylgary shapanyna tutastaj mүsindi altyn kanyltyrlar zhapsyryp tigilgen al omyrauyna etegi men zhagasyna iri tortburyshty zholbarys bastary bastyrylgan Shapan үsh mynga zhuyk altyn ornektermen әshekejlengen Shalbarynyn ishi men syrty da shagyn altyn plastinalarmen tigilgen Etiginin konyshy da bylgary shapandagy kanyltyrga uksas үshburysh pishindi altyn kanyltyrmen sәndelgen Қazakstan simvolyҚorgan kazbalary Қazakstandy V III gasyrlarda meken etken ezhelgi tajpalardyn mәdenieti oneri dini zhajly kundy derekter berdi Kiim үlgisi zherleu rәsimi Altyn adamnyn Zhetisu zherin mekendegen saktardyn kornekti elbasynyn uly nemese zhas kosem әskerbasy ekenin ajkyn korsetedi Kone dәuirdegi materialdyk mәdeniet oner mifologiya t b salalardan mol derek beretin Altyn adam sol kezdegi saktarda memlekettik orkeniet erteden kalyptaskanyn dәleldejdi Altyn adam Қazakstannyn azattyk simvolyna ajnaldy Onyn tulgasy Almatynyn bas alanyna ornatyldy tobe borkindegi kanatty tulparlar bejnesi eltanbamyzga endi Esik korganynyn kazynalary onyn ishinde dәl koshirmesi Almatyda ornalaskan Қazak arheologiya murazhajynda kazir Astanadagy Қazakstan Respublikasynyn memlekettik altyn zhәne bagaly metaldar murazhajynda kojylgan Қanatty barystagy Altyn adam Қazakstannyn memlekettik rәmizderinin birine ajnaldy Sak zhauyngerinin koshirmeleri Қazakstannyn koptegen kalalarynda ornatylgan olardyn biri Almatynyn bas alanyndagy Tәuelsizdik monumentinin tәzhin takkan Zhalpy Қazakstan aumagynda zhүrgizilgen arheologiyalyk kazba zhumystarynyn nәtizhesinde altyn adam dep atalatyn bes korym tabyldy ekinshi altyn adam Araltobe korganynan үshinshisi Shilik korganyndagy Bәjgetobede tabylgan tortinshisi Astana manynan tabyldy zhәne besinshi altyn adam Қarkaraly onirindegi Taldy korymnan tabyldy Altyn adam әshekejleriBas kiim Қasbeti zhәne kyrynan karagandagy sulbasy 1970 shi zhyldardagy zhangyrtpanyn grafikalyk nuskasy zhәne bas kiimnin kajta kalpyna keltirilgen kazirgi nuskasy Agash kynaptagy temir kanzhar Bizdin zamanymyzga dejingi IV gasyrdyn sony III gasyr Suret sol zhakta zhәne kajta kalpyna keltirilgen үlgisi Bulan sol zhakta men at bejnesindegi kanzhar kynabynyn әshekejleri Tau ilbisi sol zhakta men at bejnesindegi altyn kanyltyr belgiler Bas kiim әshekejlerinin bolshekteri Agash basyndagy kus mүsini әshekejlengen bas kiimnin bolshekteri Қanatty zhәne mүjizdi kos at әshekejlengen bas kiimnin bolishegi Қus kanaty men zhebe tүrindegi tilimder әshekejlengen bas kiim bolshegi Ұshtary zholbarystyn basy tүrindegi altyn alka grivna zhәne altyn kanyltyr belgimen tigilmen altyn adamnyn bylgary shekpeni 1970 shi zhyldardagy grafikalyk zhangyrtpa Domalak bolyp bүktelip zhatkan kabylan tүrindegi beldiktinaltyn kanyltyr belgisi Altyn adam kisesinin bolshegi zhәne zholbarys basty altyn kanyltyr belgi Altyn adam shekpennin әshekej bolshegi An stilindegi bulan bastary sol zhaktagy үsheui men bugy bejnelengen altyn kanyltyr belgiler Esik korganynan tabylgan altyn adam kisesinin bolshekteri GalereyaEsik Altyn adamy 1000 tengelik altyn tiyndagy Altyn adamnyn bejnesi Poshta markasyTagy karanyzEsik obasy Esik zhazba eskertkishiDerekkozderAjbyn Enciklopediya Bas red B Ө Zhakyp Almaty Қazak enciklopediyasy 2011 880 bet ISBN 9965 893 73 H Қazakstannyn kieli oryndarynyn geografiyasy Tabigat arheologiya etnografiya zhәne dini sәulet oneri nysandarynyn tizilimi Zhalpy redakciyasyn baskargan ҚR ҰҒA akademigi Bajtanaev B Ә Almaty Ә H Margulan atyndagy Arheologiya instituty 2017 1 shygarylym 904 b ISBN 978 601 7312 78 7 ALTAJDAN KASPIJGE DEJIN ҚAZAҚSTANNYҢ TABIҒI TARIHI ZhӘNE MӘDENI ESKERTKIShTERI MEN KӨRNEKTIORYNDARYNYҢ ATLASY 3 tomdyk Almaty 2011 1 t 584 b kartalar suretter ISBN 978 601 280 215 3 ISBN 978 601 280 216 0 Akishev A K Kostyum Zolotogo Cheloveka i problema katafraktariya Akishev K A Akishev A K Proishozhdenie i semantika issykskogo golovnogo ubora Arheologicheskie issledovaniya v Kazahstane Alma Ata 1979 degen kitabinda
