Есберді батыр
Есберді батыр — батыр, шешен, Қожамбет-Наймандар әскерлерін бастаған қолбасшы. Шамамен XVII - XVIII ғасырда өмір сүріп, Абылай ханның сенімді серігі Әбілпейіз сұлтанның батырларының бірі болған. Руы - Найман, Қаракерей ішіндегі Қожанбет, Егізқара атасына жатады. Ата қоныстары Марқакөл аймағындағы Бөкенбай тауының оңтүстік етегі, Қалжыр өзенінің бойы.
| Есберді Бәйтеліұлы | |
| Қожанбет Есберді Бәйтеліұлы | |
| Лақап аты | Есберді батыр |
|---|---|
| Туған күні | XVII ғасырдың соңы |
| Туған жері | Бөкенбай тауының оңтүстік етегі |
| Қайтыс болған күні | XVIII ғ |
| Қайтыс болған жері | Қазіргі Шығыс Қазақстан облысы, Қалжыр өзені |
| Мемлекет | |
| Шыққан тегі | Найман |
| Діні | ислам |
| Әкесі | Бәйтелі Найман |
| Балалары | Белеш |
| Туыстары | Қамбар төре (қайын атасы) |
| Қызмет еткен жылдары | XVIII басы - XVIII ортасы |
| Атағы | Батыр |
Биографиясы
Жоңғар шапқыншылығы кезінде ел-жұртына қамқорлық танытады. 1770 - 1776 жылдары найман елі Әбілпейіз сұлтан және Көгедай сұлтандардың билігінде болады. 1776 жылы Әбілпейіз ордасы Қалжыр өзенімен Күршім өзені аралығында болған. Бабатілеу, Қабырғатал арасына хан ордасын тіккен. Көгедай Әбілпейізұлы ордасын Зайсандағы Жеменей өзенінің бойына ауыстырады. Хан ордасы кейіннен Ластыға ауысады. Себебі, бұл жер Қытаймен сауда қатынастарына қолайлы болды. Бұл кезде Шәуешекте жәрмеңке ашылады.
1726 жылы Ордабасы тауының маңында бүкілқазақтық құрылтай болды. Осы құрылтайға Қазақ хандығы жеріндегі хан - сұлтандар, атақты батырлар қатысады. Есберді батыр өз жасақтарын бастап құрылтайға қатысады. Есберді батыр Бұланты, Аңырақай шайқастарына қатысады. Бір жыл әскер жасақты тынықтырып, Абылай хан Шу өзенінің бойында "Үлкен ордада" хан кеңесін өткізді. Бұл 1730 жыл еді. Бұл жорықта қазақ қолдары Аякөз, Баркытбел, Тарбағатай, Манырак, Зайсан, Қара Ертіске дейінгі аймак жаудан азат етіледі. Шешуші шайқас 1750 жылы Аякөз жерінде болды. Қазақ қосындары Ақ Шәуліге ту тігіп, бас қосты. Қалба өнірінен Терістаңбалы Айтқұл, Жарылғап батырлар, Нарын, Күршім бойынан Танаш батыр, Ақнайман Жаман батыр, Бура-Қошкарбай батыр Маркакөл Қалжыр өңірінен Кожанбет Тоғанас батыр, Қожанбет Жарылғап батыр, Қожанбет Егізқара Есберді батыр, Жарболды Жәнібек батыр (әрі би болған) бастаған әскер қосындар келіп қосылады. Керей Жәнібек Бердәулетұлы абақ керей қолдарын бастап келеді. Айтулы шайқас Ак Шәулі маңындағы Нарын деген жерде болады, жоңғар қолдары күйрей жеңіледі. Бұл айтулы шайқастарда найман тайпасынан шыққан каракерей Қабанбай батыр, Төртуыл Баймұрат батыр, Ергенекті Көкжал Барақ батырлар тарих беттеріне кірген еді.
Бірде Көгедай төре Есберді батырды дереу Ластыға, Әбілпейіз ордасына шақырады. Бір түнде кешікпей жетсін дейді. Есберді батыр бірнеше жолдасымен Қара Ертістегі жалғыз өткел Түйетастан зорға өтеді. Батыр Түйетас арқылы бір жарым күнде Ластыға Көгедай төре алдына барады.
- Айтылған мерзімнен кешігіп келгені үшін Есберді батырдың басын алыңдар, - дейді Көгедай төре.
- Алдымен төренің басын мен алармын, содан кейін менің басымды сендер аласыңдар, - дейді Есберді батыр.
- Батырым кеудең асыл екен, бөксең жасық екен депті төре. Соңыңа ерген әскерің жоқ деген мағынада айтқан болса керек. Осыдан кейін төре ойланып, батырды жазадан босатады. Төренің аузы уәлі болғаныма, Бәйтелі ұрпақтарынан Есбердіден кейін қол бастаған батыр шықпайды.
Қайтыс болуы
Есберді батыр қайтыс болған соң Қалжыр өзенінің бойындағы Диірмен деген жерге жерленеді. Көгедай төре батырдың зиратын көріп: "Есберді – батыр адам еді, батыр денесі етекте жатпау керек. Оны көтеріңкі биік жерге жерлеп, "Есберді нұрасы" деп атаңдар" дейді. Батырдың ұрпақтары Есбердінің денесін орнынан алып, орнына қара қой көмеді. Себебі, қазақ халқының дәстүрі бойынша жерленген адамның денесі орынынан алынса, мәйіттің орны бос қалмауы керек болған. Батырды Қалжыр өзенінің оңтүстік - батысына биік жерге құрметпен жерленген. Күйдірілген қышпен қоршалған төрт бұрышты зираты осы күнге дейін тұр. Зират белгіні жұрт "Есберді нұрасы" деп атайды. "Есберді нұрасы" көп жылдар бойы жалғыз оқшау тұрады. 1966 жылы , Егізқара Дөсет атасына жататын Меңдібаев Ғұмар қария "Есберді нұрасына" жерленеді. Осыдан кейін "Есберді нұрасында бейіттер көбейіп кетеді. "Есберді нұрасы" күні бүгінге дейін көп бейіттер арасында тұр. Батыр туралы деректер ауызша түрде сақталған. Батыр туралы деректердің ұмыт қалмай, жиналып бірізділікке салынуына Марқа өңірінің беделді ұстазы, зерттеушісі Мешелева Мәкен үлес қосқан. Мешелева Мәкеннің «Қарт Алтай аясындағы ару Марқа» атты кітабында батыр туралы жинаған материалдарды, Марқа өңірің атақты адамдары туралы мәліметтер келтірген.
Ұрпақтары
Есберді батырдың абыройы өте жоғары болған. Ол атақты қалыңсыз қыз алған. Яғни, батыр Шыңғыс хан ұрпақтарына, яғни Төрелерге күйеубала болған. Ұрпақтары Шығыс Қазақстан облысының Марқакөл аймағында, Жаңаауыл ауылы және Қалжыр ауылында. Ұрпақтарының бір бөлігі Түркия елінде. Бейіті қазіргі Бәйгетөбе деген жерде. Ақсақалдардың айтуынша бейітке 300 жыл болған. Есберді батырдың әкесі - Бәйтелі. Ұлдарының бірі - Белеш. Белештен - Шәкі қажы, Шәкіден - Сұрабай, Сұрабайдан - Асқар, Асқардан - Мұса (1870 - 1943), Мұсадан - Сиязбай (1901 - 1928), Секен, Бекен тарайды. Бекен бала кезінде қой бағып жүріп Қалжырға ағып кетеді. Секеннен Сәветбек, Сәветхан, Қарлығаш тарайды. Секен Ұлы Отан соғысынан оралмайды. Сиязбай 27 жасында соқыршектен қайтыс болады. Сиязбайдан - Қабышкен (1927 - 2012), Қабышкеннен бес ұл: Мұратхан, Болатқан, Бауыржан, Талант, Дулат тарайды. Батыр туралы мәліметтер тек ауызша ақсақалдардың айтуымен жеткен. Жоңғар шапқыншылығы кезінде ерлік көрсеткен.
Батырдың ұрпақтарының біразы ауыр жылдары заманның ауыртпалығымен туған жерден алысқа көшіп кеткен. Қытайға көшкен Есберді ұрпақтары 20 ғасырдың 30 жылдарына дейін сонда тұрақтаған. Алайда, ұрпақтың қамымен, болашақты ойлап, олар оңтүстік азия елдерін басып өтіп, Түркия еліне қоныс аударған. Түркияға барар жолда олар небір қиындықтарға жолыққан. Бүгінгі таңдағы батыр ұрпағының бірі, бүкіл түркі жұртына белгілі тұлға, әрі осы Түркияда туып өскен ғалым, түрколог - Әбдіуақап Қара есімді азамат.
Тағы қараңыз
Дереккөздер
- «Қарт Алтай аясындағы ару Марқа
- Менің генетикамда жазылған дәстүр - ол қазақы дәстүр
- Әбдіуақап Қара
уикипедия, wiki, кітап, кітаптар, кітапхана, мақала, оқу, жүктеу, тегін, тегін жүктеу, mp3, видео, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, сурет, музыка, seks, ән, фильм, кітап, ойын, ойындар, ұялы, андроид, iOS, apple, ұялы телефон, samsung, iphone, xiomi, xiaomi, redmi, honor, oppo, nokia, sonya, mi, ДК, веб, компьютер, Есберді батыр туралы ақпарат, Есберді батыр дегеніміз не? Есберді батыр сөзі нені білдіреді?
Esberdi batyr batyr sheshen Қozhambet Najmandar әskerlerin bastagan kolbasshy Shamamen XVII XVIII gasyrda omir sүrip Abylaj hannyn senimdi serigi Әbilpejiz sultannyn batyrlarynyn biri bolgan Ruy Najman Қarakerej ishindegi Қozhanbet Egizkara atasyna zhatady Ata konystary Markakol ajmagyndagy Bokenbaj tauynyn ontүstik etegi Қalzhyr ozeninin bojy Esberdi BәjteliulyҚozhanbet Esberdi BәjteliulyLakap atyEsberdi batyrTugan kүniXVII gasyrdyn sonyTugan zheriBokenbaj tauynyn ontүstik etegiҚajtys bolgan kүniXVIII gҚajtys bolgan zheriҚazirgi Shygys Қazakstan oblysy Қalzhyr ozeniMemleketҚazak handygyShykkan tegiNajmanDiniislamӘkesiBәjteli NajmanBalalaryBeleshTuystaryҚambar tore kajyn atasy Қyzmet etken zhyldaryXVIII basy XVIII ortasyAtagyBatyrBiografiyasyZhongar shapkynshylygy kezinde el zhurtyna kamkorlyk tanytady 1770 1776 zhyldary najman eli Әbilpejiz sultan zhәne Kogedaj sultandardyn biliginde bolady 1776 zhyly Әbilpejiz ordasy Қalzhyr ozenimen Kүrshim ozeni aralygynda bolgan Babatileu Қabyrgatal arasyna han ordasyn tikken Kogedaj Әbilpejizuly ordasyn Zajsandagy Zhemenej ozeninin bojyna auystyrady Han ordasy kejinnen Lastyga auysady Sebebi bul zher Қytajmen sauda katynastaryna kolajly boldy Bul kezde Shәueshekte zhәrmenke ashylady 1726 zhyly Ordabasy tauynyn manynda bүkilkazaktyk kuryltaj boldy Osy kuryltajga Қazak handygy zherindegi han sultandar atakty batyrlar katysady Esberdi batyr oz zhasaktaryn bastap kuryltajga katysady Esberdi batyr Bulanty Anyrakaj shajkastaryna katysady Bir zhyl әsker zhasakty tynyktyryp Abylaj han Shu ozeninin bojynda Үlken ordada han kenesin otkizdi Bul 1730 zhyl edi Bul zhorykta kazak koldary Ayakoz Barkytbel Tarbagataj Manyrak Zajsan Қara Ertiske dejingi ajmak zhaudan azat etiledi Sheshushi shajkas 1750 zhyly Ayakoz zherinde boldy Қazak kosyndary Ak Shәulige tu tigip bas kosty Қalba onirinen Teristanbaly Ajtkul Zharylgap batyrlar Naryn Kүrshim bojynan Tanash batyr Aknajman Zhaman batyr Bura Қoshkarbaj batyr Markakol Қalzhyr onirinen Kozhanbet Toganas batyr Қozhanbet Zharylgap batyr Қozhanbet Egizkara Esberdi batyr Zharboldy Zhәnibek batyr әri bi bolgan bastagan әsker kosyndar kelip kosylady Kerej Zhәnibek Berdәuletuly abak kerej koldaryn bastap keledi Ajtuly shajkas Ak Shәuli manyndagy Naryn degen zherde bolady zhongar koldary kүjrej zheniledi Bul ajtuly shajkastarda najman tajpasynan shykkan karakerej Қabanbaj batyr Tortuyl Bajmurat batyr Ergenekti Kokzhal Barak batyrlar tarih betterine kirgen edi Birde Kogedaj tore Esberdi batyrdy dereu Lastyga Әbilpejiz ordasyna shakyrady Bir tүnde keshikpej zhetsin dejdi Esberdi batyr birneshe zholdasymen Қara Ertistegi zhalgyz otkel Tүjetastan zorga otedi Batyr Tүjetas arkyly bir zharym kүnde Lastyga Kogedaj tore aldyna barady Ajtylgan merzimnen keshigip kelgeni үshin Esberdi batyrdyn basyn alyndar dejdi Kogedaj tore Aldymen torenin basyn men alarmyn sodan kejin menin basymdy sender alasyndar dejdi Esberdi batyr Batyrym keuden asyl eken boksen zhasyk eken depti tore Sonyna ergen әskerin zhok degen magynada ajtkan bolsa kerek Osydan kejin tore ojlanyp batyrdy zhazadan bosatady Torenin auzy uәli bolganyma Bәjteli urpaktarynan Esberdiden kejin kol bastagan batyr shykpajdy Қajtys boluyEsberdi batyr kajtys bolgan son Қalzhyr ozeninin bojyndagy Diirmen degen zherge zherlenedi Kogedaj tore batyrdyn ziratyn korip Esberdi batyr adam edi batyr denesi etekte zhatpau kerek Ony koterinki biik zherge zherlep Esberdi nurasy dep atandar dejdi Batyrdyn urpaktary Esberdinin denesin ornynan alyp ornyna kara koj komedi Sebebi kazak halkynyn dәstүri bojynsha zherlengen adamnyn denesi orynynan alynsa mәjittin orny bos kalmauy kerek bolgan Batyrdy Қalzhyr ozeninin ontүstik batysyna biik zherge kurmetpen zherlengen Kүjdirilgen kyshpen korshalgan tort buryshty ziraty osy kүnge dejin tur Zirat belgini zhurt Esberdi nurasy dep atajdy Esberdi nurasy kop zhyldar bojy zhalgyz okshau turady 1966 zhyly Egizkara Doset atasyna zhatatyn Mendibaev Ғumar kariya Esberdi nurasyna zherlenedi Osydan kejin Esberdi nurasynda bejitter kobejip ketedi Esberdi nurasy kүni bүginge dejin kop bejitter arasynda tur Batyr turaly derekter auyzsha tүrde saktalgan Batyr turaly derekterdin umyt kalmaj zhinalyp birizdilikke salynuyna Marka onirinin bedeldi ustazy zertteushisi Mesheleva Mәken үles koskan Mesheleva Mәkennin Қart Altaj ayasyndagy aru Marka atty kitabynda batyr turaly zhinagan materialdardy Marka onirin atakty adamdary turaly mәlimetter keltirgen ҰrpaktaryEsberdi batyrdyn abyrojy ote zhogary bolgan Ol atakty kalynsyz kyz algan Yagni batyr Shyngys han urpaktaryna yagni Torelerge kүjeubala bolgan Ұrpaktary Shygys Қazakstan oblysynyn Markakol ajmagynda Zhanaauyl auyly zhәne Қalzhyr auylynda Ұrpaktarynyn bir boligi Tүrkiya elinde Bejiti kazirgi Bәjgetobe degen zherde Aksakaldardyn ajtuynsha bejitke 300 zhyl bolgan Esberdi batyrdyn әkesi Bәjteli Ұldarynyn biri Belesh Beleshten Shәki kazhy Shәkiden Surabaj Surabajdan Askar Askardan Musa 1870 1943 Musadan Siyazbaj 1901 1928 Seken Beken tarajdy Beken bala kezinde koj bagyp zhүrip Қalzhyrga agyp ketedi Sekennen Sәvetbek Sәvethan Қarlygash tarajdy Seken Ұly Otan sogysynan oralmajdy Siyazbaj 27 zhasynda sokyrshekten kajtys bolady Siyazbajdan Қabyshken 1927 2012 Қabyshkennen bes ul Murathan Bolatkan Bauyrzhan Talant Dulat tarajdy Batyr turaly mәlimetter tek auyzsha aksakaldardyn ajtuymen zhetken Zhongar shapkynshylygy kezinde erlik korsetken Batyrdyn urpaktarynyn birazy auyr zhyldary zamannyn auyrtpalygymen tugan zherden alyska koship ketken Қytajga koshken Esberdi urpaktary 20 gasyrdyn 30 zhyldaryna dejin sonda turaktagan Alajda urpaktyn kamymen bolashakty ojlap olar ontүstik aziya elderin basyp otip Tүrkiya eline konys audargan Tүrkiyaga barar zholda olar nebir kiyndyktarga zholykkan Bүgingi tandagy batyr urpagynyn biri bүkil tүrki zhurtyna belgili tulga әri osy Tүrkiyada tuyp osken galym tүrkolog Әbdiuakap Қara esimdi azamat Tagy karanyzӘbilpejiz sultan Kogedaj ӘbilpejizulyDerekkozder Қart Altaj ayasyndagy aru Marka Menin genetikamda zhazylgan dәstүr ol kazaky dәstүr Әbdiuakap Қara
