Байқоңыр ғарыш алаңы
Басқа мағыналар үшін Байқоңыр деген бетті қараңыз.Байқоңыр — Қызылорда облысы Қармақшы ауданының аумағында орналасқан ғарыш алаңы. Іргесі 1955 жылы қаланған.
Ғарыш алаңын салу үшін Байқоңырды таңдап алу кезінде бұл жердің елді мекендерден қашық болуы, экватор жазықтығына жақындығы, ракета ұшырудың қауіпсіздігі, қайтып оралатын ғарыштық объектілер үшін қолайлы қону аймақтарының болуы, т.б. факторлар ескерілді. Байқоңырдың басты және көмекші объектілері мен қызмет ету орындары кең аймаққа орналасқан, олар бір-бірімен автомобиль жолдары және теміржол аркылы байланысқан. Байқоңырдың негізгі объектілеріне: техникалық тұғырлар, старттық кешендер мен ұшу трассасының бойындағы өлшеу бекеттері (олардың әрқайсысы жалпы техника және арнаулы технология кұрал-жабдықтары бар ірі құрылыстар), ғарыш алаңына әр түрлі жүктерді жеткізетін кірме жолдар, т.б.; көмекші және қызмет көрсету объектілеріне: отын (жанармай) сақтайтын алаң, сұйық оттегі мен азот өндіретін заттар, энергия және сумен қамтамасыз ететін жүйелер, байланыс жүйесі, телевизия, т.б. жатады. Байқоңырда ракета тасығыштың (РТ) әрбір түріне сәйкес бір не бірнеше техникалық тұғырлар және олардың әрқайсысына арналып бір не бірнеше старттық кешендер салынған.
Байқоңыр қаласы қалану барысын Ресейден келген техникалық инженер Г.М. Шубников басқарған болатын. Сондықтан Г.М. Шубников Байкоңыр қаласының "әкесі" атанып кеткен дейді. Қазіргі таңда Байқоңыр қаласында Г.М. Шубников есімі берілген көше және ескерткіштер бар.
Байқоңырдың ұшу трассасы Арал теңізінен Камчатка түбегіне дейін созылып жатыр. 1957 жылы 4 қазанда Байқоңыр ғарыш алаңынан тұңғыш ғарыш ракетасы сәтті ұшырылды. Ол — дүние жүзіндегі ең бірінші Жердің жасанды серігін (ЖЖС) орбитаға шығарды.
Байқоңыр әлемдегі ең ірі жер беті ғылыми ғарыш полигоны болып табылады, оның басты және көмекші нысандарының жалпы ауданы 6717 шаршы шақырым.
Байқоңырдан 1961 жылы 12 сәуірде адамзат тарихында тұңғыш рет Юрий Алексеевич Гагарин "Восток" ғарыш кемесімен ғарышқа аттанды. Байқоңыр одан кейін де ғарыш кеңістігін игеруде көптеген жаңашыл бастамалардың старттық орнына айналды. Байқоңырдан Күннің, Айдың, Шолпанның алғашқы жасанды серіктері, "Восток", "Восход", "Союз", "Прогресс" ғарыш кемелері, "Салют", "Мир" орбиталық станциялары, жұмыстар жүргізуге арналған "Протон", "Зонд", "Прогноз", байланыс мақсаты үшін пайдаланылатын және метеорологиялық бақылаулар жүргізуге арналған "Молния", "Экран", "Горизонт", "Радуга", "Метеор", т.б. ЖЖС-тері ұшырылды. Айды, Марсты және Шолпанды зерттеуге арналған ғарыш аппараттары бар РТ-лар да Байқоңырдан аттандырылды. 1991 ж. 2 қазанда тұңғыш қазақ ғарышкері Т. Әубәкіров "Союз Т-13" ғарыш кемесімен Байқоңырдан ғарышқа көтерілді. Ресеймен бірлескен бағдарлама бойынша қазақ ғарышкері Т.А. Мұсабаев ғарышта 3 рет (1994, 1998, 2001) болды.
Байқоңыр ғарыш алаңын салуға әр жылдары түрлі мамандықтағы көптеген қазақстандықтар қатысты. Олардың арасында Байқоңыр ғарыш алаңының қызметкерлері Қ. Тоқмұхамедов, Б. Межіғұлов, Т. Уәшев, К.Әбілғазин, полковник Ә. Исмаилов, М. Құлымгереев, Қ. Нұрмағамбетов, С. Мұхаметқалиев, Б. Ешімов, Қ. Нұрмұқанов, Р. Құлмырзаев, М. Мұқанов, т.б. болды. Қазақстан азаматы, ұшқыш-сынақшы, майор М.З. Рафиков алғашқы ғарышкерлер тобында Ю.А. Гагаринмен бірге дайындықтан өтті. Байқоңыр ғарыш алаңы 1991 ж. Қазақстан Республикасының иелігіне өтіп, 1993 ж. Ресей Федерациясына 20 жылға берілді. Кейінірек жалға алу мерзімі 2050 жылға дейін ұзартылды. Байқоңыр кешенін пайдаланудың экологиялық зардаптары байқалды. Байқоңыр кешенінен Қазақстан Республикасы аумағына жылына 30–35 мың т. улы заттар таралады. Ракеталардан түскен қалдықтар Қарағанды, Павлодар және Шығыс Қазақстан облыстарына зиян келтіруде.
Байқоңыр ғарыш айлағының тарихи хронологиясы
1955 жыл — Байқоңыр ғарыш айлағының құрылысы басталды. Кеңес Одағының жоғары басшылығы Байқоңырды ғарыштық зерттеулер үшін негізгі алаң ретінде таңдап, оны Қарағанды облысының Жезқазған ауданынан 200 км қашықтықта орналасқан шөлді аймаққа орналастырды.
1957 жыл, 4 қазан — Кеңес Одағы Спутник-1 ғарыштық аппаратының ұшырылуы. Бұл адамзат тарихындағы алғашқы жасанды жер серігі болып табылады.
1961 жыл, 12 сәуір — Юрий Гагариннің ғарышқа алғашқы ұшуы. Ол Байқоңырдан Восток-1 кемесімен ұшып, адамзаттың ғарышқа шыққан алғашқы өкілі болды.
1967 жыл — Байқоңыр ғарыш айлағы халықаралық ғарыштық ұшырулар үшін пайдаланылды, және Кеңес Одағы мен басқа елдер арасында ғарыштық бағдарламалар жүзеге асырылды.
1991 жыл — Кеңес Одағының ыдырауынан кейін Байқоңыр Қазақстанның территориясында қалғанымен, оны жалға алу құқығы Ресей Федерациясына беріледі.
2005 жыл — Қазақстан мен Ресей арасында Байқоңырды пайдалану жөніндегі жаңа келісімшарт жасалды. Бұл келісім Қазақстанның ғарыштық бағдарламаларын дамыту үшін жаңа мүмкіндіктер ашты.
2007 жыл — Байқоңырдан алғашқы коммерциялық ғарыштық ұшыру жасалды, бұл аймақтың ғарыш индустриясы үшін маңызды қадам болды.
2010 жылдар — Байқоңыр ғарыш айлағының инфрақұрылымын жаңарту және модернизациялау басталды. Сонымен қатар, Қазақстанның өз ғарыштық агенттігі KazCosmos құрылып, ғарыштық зерттеулер мен бағдарламаларға белсене қатыса бастады.
2020 жылдар — Байқоңырдан бірнеше халықаралық ғарыштық миссиялар іске асырылды, оның ішінде *Союз* зымыранынан ұшырулар мен басқа да ғылыми зерттеулер. Қазақстан Байқоңырды ғарыштық туризм және халықаралық ғарыштық ынтымақтастық алаңы ретінде дамытуға бағытталған жобаларды қолға алды.
Дереккөздер
- Айбын. Энциклопедия. // Бас ред. Б.Ө.Жақып. — Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. — 880 бет. ISBN 9965-893-73-Х
- Казахстанской Информационно - Энциклопедический Справочник — Алматы: Университет <<Туран>>, 2000 жыл. — P. 300 бет. — ISBN 9965-481-11-3.
- https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z2100000054
уикипедия, wiki, кітап, кітаптар, кітапхана, мақала, оқу, жүктеу, тегін, тегін жүктеу, mp3, видео, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, сурет, музыка, seks, ән, фильм, кітап, ойын, ойындар, ұялы, андроид, iOS, apple, ұялы телефон, samsung, iphone, xiomi, xiaomi, redmi, honor, oppo, nokia, sonya, mi, ДК, веб, компьютер, Байқоңыр ғарыш алаңы туралы ақпарат, Байқоңыр ғарыш алаңы дегеніміз не? Байқоңыр ғарыш алаңы сөзі нені білдіреді?
Baska magynalar үshin Bajkonyr degen betti karanyz Bajkonyr Қyzylorda oblysy Қarmakshy audanynyn aumagynda ornalaskan garysh alany Irgesi 1955 zhyly kalangan Ғarysh alanyn salu үshin Bajkonyrdy tandap alu kezinde bul zherdin eldi mekenderden kashyk boluy ekvator zhazyktygyna zhakyndygy raketa ushyrudyn kauipsizdigi kajtyp oralatyn garyshtyk obektiler үshin kolajly konu ajmaktarynyn boluy t b faktorlar eskerildi Bajkonyrdyn basty zhәne komekshi obektileri men kyzmet etu oryndary ken ajmakka ornalaskan olar bir birimen avtomobil zholdary zhәne temirzhol arkyly bajlanyskan Bajkonyrdyn negizgi obektilerine tehnikalyk tugyrlar starttyk keshender men ushu trassasynyn bojyndagy olsheu beketteri olardyn әrkajsysy zhalpy tehnika zhәne arnauly tehnologiya kural zhabdyktary bar iri kurylystar garysh alanyna әr tүrli zhүkterdi zhetkizetin kirme zholdar t b komekshi zhәne kyzmet korsetu obektilerine otyn zhanarmaj saktajtyn alan sujyk ottegi men azot ondiretin zattar energiya zhәne sumen kamtamasyz etetin zhүjeler bajlanys zhүjesi televiziya t b zhatady Bajkonyrda raketa tasygyshtyn RT әrbir tүrine sәjkes bir ne birneshe tehnikalyk tugyrlar zhәne olardyn әrkajsysyna arnalyp bir ne birneshe starttyk keshender salyngan Bajkonyrdan Proton zymyrany ushu sәti Bajkonyr kalasy kalanu barysyn Resejden kelgen tehnikalyk inzhener G M Shubnikov baskargan bolatyn Sondyktan G M Shubnikov Bajkonyr kalasynyn әkesi atanyp ketken dejdi Қazirgi tanda Bajkonyr kalasynda G M Shubnikov esimi berilgen koshe zhәne eskertkishter bar Bajkonyrdyn ushu trassasy Aral tenizinen Kamchatka tүbegine dejin sozylyp zhatyr 1957 zhyly 4 kazanda Bajkonyr garysh alanynan tungysh garysh raketasy sәtti ushyryldy Ol dүnie zhүzindegi en birinshi Zherdin zhasandy serigin ZhZhS orbitaga shygardy Soyuz TMA 13 ushyryluga dajyndyk Bajkonyr әlemdegi en iri zher beti gylymi garysh poligony bolyp tabylady onyn basty zhәne komekshi nysandarynyn zhalpy audany 6717 sharshy shakyrym Bajkonyrdan 1961 zhyly 12 sәuirde adamzat tarihynda tungysh ret Yurij Alekseevich Gagarin Vostok garysh kemesimen garyshka attandy Bajkonyr odan kejin de garysh kenistigin igerude koptegen zhanashyl bastamalardyn starttyk ornyna ajnaldy Bajkonyrdan Kүnnin Ajdyn Sholpannyn algashky zhasandy serikteri Vostok Voshod Soyuz Progress garysh kemeleri Salyut Mir orbitalyk stanciyalary zhumystar zhүrgizuge arnalgan Proton Zond Prognoz bajlanys maksaty үshin pajdalanylatyn zhәne meteorologiyalyk bakylaular zhүrgizuge arnalgan Molniya Ekran Gorizont Raduga Meteor t b ZhZhS teri ushyryldy Ajdy Marsty zhәne Sholpandy zertteuge arnalgan garysh apparattary bar RT lar da Bajkonyrdan attandyryldy 1991 zh 2 kazanda tungysh kazak garyshkeri T Әubәkirov Soyuz T 13 garysh kemesimen Bajkonyrdan garyshka koterildi Resejmen birlesken bagdarlama bojynsha kazak garyshkeri T A Musabaev garyshta 3 ret 1994 1998 2001 boldy Bajkonyr garysh alanyn saluga әr zhyldary tүrli mamandyktagy koptegen kazakstandyktar katysty Olardyn arasynda Bajkonyr garysh alanynyn kyzmetkerleri Қ Tokmuhamedov B Mezhigulov T Uәshev K Әbilgazin polkovnik Ә Ismailov M Қulymgereev Қ Nurmagambetov S Muhametkaliev B Eshimov Қ Nurmukanov R Қulmyrzaev M Mukanov t b boldy Қazakstan azamaty ushkysh synakshy major M Z Rafikov algashky garyshkerler tobynda Yu A Gagarinmen birge dajyndyktan otti Bajkonyr garysh alany 1991 zh Қazakstan Respublikasynyn ieligine otip 1993 zh Resej Federaciyasyna 20 zhylga berildi Kejinirek zhalga alu merzimi 2050 zhylga dejin uzartyldy Bajkonyr keshenin pajdalanudyn ekologiyalyk zardaptary bajkaldy Bajkonyr kesheninen Қazakstan Respublikasy aumagyna zhylyna 30 35 myn t uly zattar taralady Raketalardan tүsken kaldyktar Қaragandy Pavlodar zhәne Shygys Қazakstan oblystaryna ziyan keltirude Bajkonyr garysh ajlagynyn tarihi hronologiyasy 1955 zhyl Bajkonyr garysh ajlagynyn kurylysy bastaldy Kenes Odagynyn zhogary basshylygy Bajkonyrdy garyshtyk zertteuler үshin negizgi alan retinde tandap ony Қaragandy oblysynyn Zhezkazgan audanynan 200 km kashyktykta ornalaskan sholdi ajmakka ornalastyrdy 1957 zhyl 4 kazan Kenes Odagy Sputnik 1 garyshtyk apparatynyn ushyryluy Bul adamzat tarihyndagy algashky zhasandy zher serigi bolyp tabylady 1961 zhyl 12 sәuir Yurij Gagarinnin garyshka algashky ushuy Ol Bajkonyrdan Vostok 1 kemesimen ushyp adamzattyn garyshka shykkan algashky okili boldy 1967 zhyl Bajkonyr garysh ajlagy halykaralyk garyshtyk ushyrular үshin pajdalanyldy zhәne Kenes Odagy men baska elder arasynda garyshtyk bagdarlamalar zhүzege asyryldy 1991 zhyl Kenes Odagynyn ydyrauynan kejin Bajkonyr Қazakstannyn territoriyasynda kalganymen ony zhalga alu kukygy Resej Federaciyasyna beriledi 2005 zhyl Қazakstan men Resej arasynda Bajkonyrdy pajdalanu zhonindegi zhana kelisimshart zhasaldy Bul kelisim Қazakstannyn garyshtyk bagdarlamalaryn damytu үshin zhana mүmkindikter ashty 2007 zhyl Bajkonyrdan algashky kommerciyalyk garyshtyk ushyru zhasaldy bul ajmaktyn garysh industriyasy үshin manyzdy kadam boldy 2010 zhyldar Bajkonyr garysh ajlagynyn infrakurylymyn zhanartu zhәne modernizaciyalau bastaldy Sonymen katar Қazakstannyn oz garyshtyk agenttigi KazCosmos kurylyp garyshtyk zertteuler men bagdarlamalarga belsene katysa bastady 2020 zhyldar Bajkonyrdan birneshe halykaralyk garyshtyk missiyalar iske asyryldy onyn ishinde Soyuz zymyranynan ushyrular men baska da gylymi zertteuler Қazakstan Bajkonyrdy garyshtyk turizm zhәne halykaralyk garyshtyk yntymaktastyk alany retinde damytuga bagyttalgan zhobalardy kolga aldy DerekkozderAjbyn Enciklopediya Bas red B Ө Zhakyp Almaty Қazak enciklopediyasy 2011 880 bet ISBN 9965 893 73 H Kazahstanskoj Informacionno Enciklopedicheskij Spravochnik Almaty Universitet lt lt Turan gt gt 2000 zhyl P 300 bet ISBN 9965 481 11 3 https adilet zan kz rus docs Z2100000054
