Ақназар хан
Хақназар хан (башқ. Аҡнаҙар хан, орыс. Акназар царь, Окназар царь, 1509 - 1580) — Қазақ Ордасында (1538—1580жж.) билік құрған ханы. Қасым ханның Ханық сұлтан ханымнан туған баласы. Хақназар хан тұсында қазақ хандығы қайта бірігіп дами түсті. Хақназар қазақ хандығын 42 жыл биледі. Қазақ хандығының 300 жылдық тарихында Хақназардай ұзақ жыл ел билеген хан болған емес. Ол ел басқару, қиын-қыстау, әскери-саяси істері жағында қажырлы да қабілетті қайраткер болды. Оның үстіне аса күрделі сыртқы жағдайларда дипломатиялық дарыны мол майталман екендігін көрсетті.
| Хақназар хан Ақназар хан | |||
| Лауазымы | |||
|---|---|---|---|
| |||
| 1538 — 1580 | |||
| Ізашары | Ахмет хан | ||
| Ізбасары | Шығай хан | ||
| Өмірбаяны | |||
| Діні | ислам | ||
| Дүниеге келуі | 1509 Қазақ хандығы | ||
| Қайтыс болуы | 19 мамыр 1580 Бұхара | ||
| Династия | Төре | ||
| Әкесі | Қасым хан | ||
| Анасы | Ханық сұлтан ханым | ||
| Балалары | Ұлдары: Мұңғытай сұлтан, Дінмұхамед (Тыным) хан, Бозғыл сұлтан | ||
| Шайқасы | Герата шайқасы (1548) Эмбе шайқасы (1568-1569) | ||
өңдеу  | |||
Билігі
1538 жылы Хақназар хан Сығанақ қаласында Қазақ хандығының тағына отырды. Парсы тарихшысы Хасан-бек Румлудың «Аһсан ат-таварих» еңбегінде 955 хижра жылы (1548/1549 ж.) Хақназар хан мен түрікмендер арасындағы шайқас сипатталады.
Хақназар хан Әмудария өзенінен өтіп, Пул-и Хатун маңында Герат билеушісі Мұхаммед ханның ұлы — Шараф ад-дин оғлы Қазақпен шайқасқа түсті. Бұл шайқас Хақназар хан үшін жеңіліспен аяқталған.
Көшім ханмен күресі
1563 жылы Хақназар хан Сібір ханы Көшіммен болған шайқаста жеңіске жетіп, оның әскери күшіне соққы берді. Бұл жорықта Көшімнің беделі қатты әлсіреді. Ал 1569 жылы Мәскеу патшасы Иван IV-тің Ноғай Ордасына жіберген елшісі Семён Мальцев былай деп хабарлады:
«Қазақ ханы Ақназар, Шығай сұлтан мен Жалым сұлтан бастаған ордаларымен бірге Ноғайларға жорық жасап, шайқас болғанын» баяндайды.
Бұл уақытта Хақназар хан Сібірдің Шайбани әулетінен шыққан Көшім ханмен де күрес жүргізіп жатқан еді. Бұл соғыста екі жаққа да кезек-кезек табыс бұйырды. Мәскеу патшасының елшісі Иван Поздеевпен болған әңгімеде Көшім хан өзінің билігіне сенімсіздік білдіріп, былай деген:
«Қазір мен Патшаларыңызға алым салық төлеп отырмын, елші де жіберемін, ал қазір мен қазақ ханымен соғысып жатырмын, ол қазақ ханы мені жеңеді және сібірге орнығады, бірақ патшаға алым салық бермей қоюы мүмкін».
Қазақ хандығының кеңеюі және бағынышты халықтар
Хақназар хан өз билігіне башқұрттар мен ноғайларды қаратты. Бұл туралы XVIII ғасырда өмір сүрген тарихшы Пётр Рычков былай деп жазды:
«Бұл Ақназар хан хан тағына отырғаннан кейін үлкен күшке ие болды және ноғайлар мен Башқұртстанмен ғана шектелмей, Қазан, Сібір, Астрахан хандықтарын, Бұхараны, Хиуаны, Ташкентті және тағы басқа көптеген қалаларды өзіне бағындырды, олардан салық жинап отырды… Қырғыздармен байланысы туралы пікірлер
Танымал шығыстанушы В. В. Бартольдтің пікірінше, Хақназар хан қайтыс болғаннан кейін қазақтар мен қырғыздар бір ханға бағынған біртұтас мемлекет құрай алған жоқ. Алайда бұл пікірмен келіспейтін тарихшылар бар. Қазақстандық тарихшы Н. А. Атығаев бұл көзқарасты деректер растамайтынын айтып, мысал ретінде Бадр ад-Дин әл-Кашмиридің «Раузат ар-Ризван» еңбегінде Шығай ханның айналасында қырғыз әмірлері болғанын келтіреді.
М. Х. Абусейтова да бұл пікірді қолдап, былай деп жазады:
«Мұхаммед-қырғыз тарих сахнасынан кеткеннен кейін қырғыздар XVIII ғасырдың ортасына дейін Тахир, Хақназар, Тәуекел, Есім хандардың билігін мойындап отырды. Бұл хандар көбіне “қазақ пен қырғыз хандары” ретінде аталады».
Мәскеу мемлекетімен қарым-қатынас
Хақназар хан билік еткен уақытта Қазақ хандығы мен Ресей арасындағы алғашқы дипломатиялық байланыстар орнады. XVI ғасырдың соңында екі ел бейбіт қарым-қатынаста болды. 1573 жылы Строгановтар әулетінің өтінішімен Ресей патшасы Иван Грозный Третьяк Чебуков бастаған елшілікті Хақназар ханға жібереді. Елшіліктің басты мақсаты — қазақтармен байланыс орнатып қана қоймай, Көшім ханға қарсы әскери одақ құру еді. Бірақ бұл елші жолда Сібір ханының жасағы тарапынан тұтқынға алынады.
Алайда 1574 жылы Иван Грозный Строгановтарға қазақтармен баж салығынсыз сауда жасауға рұқсат ететін арнайы жарлық береді. Сауда байланыстарынан кейін саяси қарым-қатынастар да орнай бастайды. 1577 жылы Борис Доможиров есімді елші арқылы Иван Грозныйға мынадай хабар жеткізіледі:
«Көктемде Ақ-Мырза мен Бек-Мырзаға қазақ жасақтары шабуыл жасап, олардың көп малы мен бес адамын алып кеткен. Бұл адамдардың бірі қашып шығып, Тинеқмат пен Орыс-мырзаға қазақ ханы Хақназардың орыс патшасымен бейбітшілікте екенін айтып, қазақтарға қарсы соғыс ашпауын сұраған».
Ойраттар мен моғолдарға қарсы соғыстар
Хақназар хан Жетісуда ойраттармен және Моғолстан билеушілерімен де күрес жүргізді. Оның жасақтары Ташкентке дейін жетіп, өтіп бара жатқан керуендерден алым алып отырды. 1535 жылы орыс елшісі Данила Губин былай деп баяндаған:
«Қазақтар күшті екен, Ташкентті бірнеше рет шапқан, Ташкент сұлтандарымен екі рет шайқасқан, екеуінде де жеңіске жеткен».
Бұдан кейін Хақназар ханның ұлы Дінмұхаммед сұлтан Ташкент пен Хиваны уақытша билеген.
Қалалар мен шекараның кеңеюі
Хақназар хан тұсында Қазақ хандығының шекарасы Жайық (Орал) өзенінен бастап Еділге дейін кеңейді. Оның билігіне Түркістан, Сығанақ, Сауран, Сайрам, Тараз қалалары өтті. Қазақ хандығы аймақтағы басты саяси күшке айналып, көрші мемлекеттермен қарым-қатынаста беделге ие болды. Ресей патшасы Иван Грозный Хақназарды аса ықпалды билеуші ретінде таныды.
Өзгерістер
Ноғай ордасының ыдырауы, оған қарасты қазақ тайпалары мен олардың мекендеген жерлерінің қазақ хандығына қосылуы хандықтың батыс, солтүстік және оңтүстік жағындағы жағдайда өзгеріс тудырды. Орыс мемлекеті мен қазақ хандығы арасындағы кең өңірді алып жатқан Ноғай одағының ыдырауы, оның бір бөлігінің қазақ хандығына қосылып, енді бір бөлігінің орыс патшасына бағынуы, шығысқа қарай кеңейіп келе жатқан орыс мемлекетінің шекарасын қазақ хандығына жақындата түсті. 1563 жылы Сібір хандығының билігін тартып алған Көшім хан ендігі жерде қазақ хандығына дұшпандық позиция ұстады. Оның үстіне моңғол билеушілері мен қазақ хандары арасында да қақтығыстар болып отырды. Осындай күрделі жағдайлармен есептескен Хақназар хан Қазақ хандығының сыртқы саясатын өзгертті. Өзінен бұрынғы қазақ хандары үнемі жауласып келген Мауараннахрдағы Шайбани әулетімен одақтастық байланыс орнатуға ұмтылды. Орта Азияның ең ірі қалаларының бірі Ташкентті басып алуға бағытталған әскери қимылдарын тоқтатты. Сөйтіп, шайбани әулетінен шыққан Бұхара ханы Абдолла ІІ-мен қазақ ханы Хақназар «қастаспай дос болып, өзара көмектесу» жөнінде «анттастық шарт» жасасты. Хақназар ханның бұл дипломатиялық шарасы оңды болды. XVI ғасырдың 60-жылдарының соңы мен 70-жылдарының басында соғыс қимылдары тоқтап, бейбітшілік орнады, қазақтардың Орта Азия халқымен сауда-саттық қарым-қатынасы, экономикалық байланысы одан әрі өрістеді. Мұның өзі қазақ хандығының ішкі жағдайын жақсартуға, халқының шаруашылық өмірінің оңалуына тиімді болды. Сонымен қатар қазақ хандығын да нығайта түсті.
Дереккөздер
- Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х
- Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2
| Ізашары: Бұйдаш хан | Қазақ ханы 1538 — 1580 | Ізбасары: Шығай хан |
уикипедия, wiki, кітап, кітаптар, кітапхана, мақала, оқу, жүктеу, тегін, тегін жүктеу, mp3, видео, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, сурет, музыка, seks, ән, фильм, кітап, ойын, ойындар, ұялы, андроид, iOS, apple, ұялы телефон, samsung, iphone, xiomi, xiaomi, redmi, honor, oppo, nokia, sonya, mi, ДК, веб, компьютер, Ақназар хан туралы ақпарат, Ақназар хан дегеніміз не? Ақназар хан сөзі нені білдіреді?
Haknazar han bashk Aҡnaҙar han orys Aknazar car Oknazar car 1509 1580 Қazak Ordasynda 1538 1580zhzh bilik kurgan hany Қasym hannyn Hanyk sultan hanymnan tugan balasy Haknazar han tusynda kazak handygy kajta birigip dami tүsti Haknazar kazak handygyn 42 zhyl biledi Қazak handygynyn 300 zhyldyk tarihynda Haknazardaj uzak zhyl el bilegen han bolgan emes Ol el baskaru kiyn kystau әskeri sayasi isteri zhagynda kazhyrly da kabiletti kajratker boldy Onyn үstine asa kүrdeli syrtky zhagdajlarda diplomatiyalyk daryny mol majtalman ekendigin korsetti Haknazar han Aknazar hanLauazymyTu Қazak handygynyn 8 shi hany1538 1580Izashary Ahmet hanIzbasary Shygaj hanӨmirbayanyDini islamDүniege kelui 1509 1509 Қazak handygyҚajtys boluy 19 mamyr 1580 1580 05 19 BuharaDinastiya ToreӘkesi Қasym hanAnasy Hanyk sultan hanymBalalary Ұldary Mungytaj sultan Dinmuhamed Tynym han Bozgyl sultanShajkasyGerata shajkasy 1548 Embe shajkasy 1568 1569 ondeu Biligi1538 zhyly Haknazar han Syganak kalasynda Қazak handygynyn tagyna otyrdy Parsy tarihshysy Hasan bek Rumludyn Aһsan at tavarih enbeginde 955 hizhra zhyly 1548 1549 zh Haknazar han men tүrikmender arasyndagy shajkas sipattalady Haknazar han Әmudariya ozeninen otip Pul i Hatun manynda Gerat bileushisi Muhammed hannyn uly Sharaf ad din ogly Қazakpen shajkaska tүsti Bul shajkas Haknazar han үshin zhenilispen ayaktalgan Koshim hanmen kүresi 1563 zhyly Haknazar han Sibir hany Koshimmen bolgan shajkasta zheniske zhetip onyn әskeri kүshine sokky berdi Bul zhorykta Koshimnin bedeli katty әlsiredi Al 1569 zhyly Mәskeu patshasy Ivan IV tin Nogaj Ordasyna zhibergen elshisi Semyon Malcev bylaj dep habarlady Қazak hany Aknazar Shygaj sultan men Zhalym sultan bastagan ordalarymen birge Nogajlarga zhoryk zhasap shajkas bolganyn bayandajdy Bul uakytta Haknazar han Sibirdin Shajbani әuletinen shykkan Koshim hanmen de kүres zhүrgizip zhatkan edi Bul sogysta eki zhakka da kezek kezek tabys bujyrdy Mәskeu patshasynyn elshisi Ivan Pozdeevpen bolgan әngimede Koshim han ozinin biligine senimsizdik bildirip bylaj degen Қazir men Patshalarynyzga alym salyk tolep otyrmyn elshi de zhiberemin al kazir men kazak hanymen sogysyp zhatyrmyn ol kazak hany meni zhenedi zhәne sibirge ornygady birak patshaga alym salyk bermej koyuy mүmkin Қazak handygynyn keneyui zhәne bagynyshty halyktar Haknazar han oz biligine bashkurttar men nogajlardy karatty Bul turaly XVIII gasyrda omir sүrgen tarihshy Pyotr Rychkov bylaj dep zhazdy Bul Aknazar han han tagyna otyrgannan kejin үlken kүshke ie boldy zhәne nogajlar men Bashkurtstanmen gana shektelmej Қazan Sibir Astrahan handyktaryn Buharany Hiuany Tashkentti zhәne tagy baska koptegen kalalardy ozine bagyndyrdy olardan salyk zhinap otyrdy Қyrgyzdarmen bajlanysy turaly pikirler Tanymal shygystanushy V V Bartoldtin pikirinshe Haknazar han kajtys bolgannan kejin kazaktar men kyrgyzdar bir hanga bagyngan birtutas memleket kuraj algan zhok Alajda bul pikirmen kelispejtin tarihshylar bar Қazakstandyk tarihshy N A Atygaev bul kozkarasty derekter rastamajtynyn ajtyp mysal retinde Badr ad Din әl Kashmiridin Rauzat ar Rizvan enbeginde Shygaj hannyn ajnalasynda kyrgyz әmirleri bolganyn keltiredi M H Abusejtova da bul pikirdi koldap bylaj dep zhazady Muhammed kyrgyz tarih sahnasynan ketkennen kejin kyrgyzdar XVIII gasyrdyn ortasyna dejin Tahir Haknazar Tәuekel Esim handardyn biligin mojyndap otyrdy Bul handar kobine kazak pen kyrgyz handary retinde atalady Mәskeu memleketimen karym katynas Haknazar han bilik etken uakytta Қazak handygy men Resej arasyndagy algashky diplomatiyalyk bajlanystar ornady XVI gasyrdyn sonynda eki el bejbit karym katynasta boldy 1573 zhyly Stroganovtar әuletinin otinishimen Resej patshasy Ivan Groznyj Tretyak Chebukov bastagan elshilikti Haknazar hanga zhiberedi Elshiliktin basty maksaty kazaktarmen bajlanys ornatyp kana kojmaj Koshim hanga karsy әskeri odak kuru edi Birak bul elshi zholda Sibir hanynyn zhasagy tarapynan tutkynga alynady Alajda 1574 zhyly Ivan Groznyj Stroganovtarga kazaktarmen bazh salygynsyz sauda zhasauga ruksat etetin arnajy zharlyk beredi Sauda bajlanystarynan kejin sayasi karym katynastar da ornaj bastajdy 1577 zhyly Boris Domozhirov esimdi elshi arkyly Ivan Groznyjga mynadaj habar zhetkiziledi Koktemde Ak Myrza men Bek Myrzaga kazak zhasaktary shabuyl zhasap olardyn kop maly men bes adamyn alyp ketken Bul adamdardyn biri kashyp shygyp Tinekmat pen Orys myrzaga kazak hany Haknazardyn orys patshasymen bejbitshilikte ekenin ajtyp kazaktarga karsy sogys ashpauyn suragan Ojrattar men mogoldarga karsy sogystar Haknazar han Zhetisuda ojrattarmen zhәne Mogolstan bileushilerimen de kүres zhүrgizdi Onyn zhasaktary Tashkentke dejin zhetip otip bara zhatkan keruenderden alym alyp otyrdy 1535 zhyly orys elshisi Danila Gubin bylaj dep bayandagan Қazaktar kүshti eken Tashkentti birneshe ret shapkan Tashkent sultandarymen eki ret shajkaskan ekeuinde de zheniske zhetken Budan kejin Haknazar hannyn uly Dinmuhammed sultan Tashkent pen Hivany uakytsha bilegen Қalalar men shekaranyn keneyui Haknazar han tusynda Қazak handygynyn shekarasy Zhajyk Oral ozeninen bastap Edilge dejin kenejdi Onyn biligine Tүrkistan Syganak Sauran Sajram Taraz kalalary otti Қazak handygy ajmaktagy basty sayasi kүshke ajnalyp korshi memlekettermen karym katynasta bedelge ie boldy Resej patshasy Ivan Groznyj Haknazardy asa ykpaldy bileushi retinde tanydy ӨzgeristerNogaj ordasynyn ydyrauy ogan karasty kazak tajpalary men olardyn mekendegen zherlerinin kazak handygyna kosyluy handyktyn batys soltүstik zhәne ontүstik zhagyndagy zhagdajda ozgeris tudyrdy Orys memleketi men kazak handygy arasyndagy ken onirdi alyp zhatkan Nogaj odagynyn ydyrauy onyn bir boliginin kazak handygyna kosylyp endi bir boliginin orys patshasyna bagynuy shygyska karaj kenejip kele zhatkan orys memleketinin shekarasyn kazak handygyna zhakyndata tүsti 1563 zhyly Sibir handygynyn biligin tartyp algan Koshim han endigi zherde kazak handygyna dushpandyk poziciya ustady Onyn үstine mongol bileushileri men kazak handary arasynda da kaktygystar bolyp otyrdy Osyndaj kүrdeli zhagdajlarmen eseptesken Haknazar han Қazak handygynyn syrtky sayasatyn ozgertti Өzinen buryngy kazak handary үnemi zhaulasyp kelgen Mauarannahrdagy Shajbani әuletimen odaktastyk bajlanys ornatuga umtyldy Orta Aziyanyn en iri kalalarynyn biri Tashkentti basyp aluga bagyttalgan әskeri kimyldaryn toktatty Sojtip shajbani әuletinen shykkan Buhara hany Abdolla II men kazak hany Haknazar kastaspaj dos bolyp ozara komektesu zhoninde anttastyk shart zhasasty Haknazar hannyn bul diplomatiyalyk sharasy ondy boldy XVI gasyrdyn 60 zhyldarynyn sony men 70 zhyldarynyn basynda sogys kimyldary toktap bejbitshilik ornady kazaktardyn Orta Aziya halkymen sauda sattyk karym katynasy ekonomikalyk bajlanysy odan әri oristedi Munyn ozi kazak handygynyn ishki zhagdajyn zhaksartuga halkynyn sharuashylyk omirinin onaluyna tiimdi boldy Sonymen katar kazak handygyn da nygajta tүsti DerekkozderAjbyn Enciklopediya Bas red B Ө Zhakyp Almaty Қazak enciklopediyasy 2011 880 bet ISBN 9965 893 73 H Tarihi tulgalar Tanymdyk kopshilik basylym Mektep zhasyndagy okushylar men kopshilikke arnalgan Қurastyrushy Togysbaev B Suzhikova A Almaty Almatykitap baspasy 2009 ISBN 978 601 01 0268 2 Izashary Bujdash han Қazak hany 1538 1580 Izbasary Shygaj han
