Анорганикалық қосылыстар
Бейорганикалық қосылыстар (анорганикалық қосылыстар, бейорганикалық заттар) — химиялық элементтердің өзара және бір-бірімен байланысуынан шығатын заттар. Бұған тізбек түзе байланысатын көміртек қосылыстары, яғни органикалық және полимерлік қосылыстар кірмейді.
Атом құрылысына қарай жіктелу
Қазіргі химиялық ғылымы атом құрылыстың гомоатомды және гетероатомды түрлерін қарастырады. Гомоатомды атомдық құрылысқа бір ғана химиялық элементтің атомдарынан құралатын элементтік немесе жай заттар жатады. Жай заттың қасиеті оның құрамын түзетін элемент атомының қасиеттеріне сәйкес келеді.
Барлық элементтер түзетін жай заттар екіге бөлінеді:
- Металдар (электрон беруге бейім)
- Бейметалдар (электрон қосып алуға бейім)
Олардың арасында екі жақты қасиетті амфотерлік заттар бар.
Жай заттардың физикалық қасиеттері
- термодинамикалық (атомдану энергиясы, энтропия, энтальпия, фазалық өзгеру температурасы т.б.)
- кристалхимиялық (құрылымы, аллотропиясы т.б.)
- физика-механикалық (қаттылығы, сызықтық және көлемдік ұлғаюы т.б.)
- электрфиз (электр өткізгіштігі, концентраттануы т.б.)
- оптикалық, магниттік т.б. қасиеттері жатады.
Жай заттардың химиялық қасиеті
Жай заттардың химиялық қасиеттері олардың тотықсыздандырғыштық яғни бейметалдық қасиеттеріне байланысты.
Бинарлы қосылыстар – екі түрлі элементтен тұрады.
Олар құрамына байланысты кластарға жіктелуі
- Галогенидтер — Галоген қосылыстары (F, Cl, Br, I)
- Оксидтер — Оттек қосылыстары (O)
- Халькогенидтер — Күкірт тектес элемент қосылыстары (S, Se, Te)
- Пниктогенидтер — Азот тектес элемент қосылыстары (N, P, As)
- Гидридтер — Сутек қосылыстары (H)
- Карбидтер — Көміртек қосылыстары (C)
- Силицидтер — Кремний қосылыстары (Si)
- Боридтер — Бор қосылыстары (B)
Атау түбірі анион түзуші элементтің атауына -ид жалғауы арқылы жасалады.
Екі элемент байланысып бірнеше бинарлы қосылыстар бере алады. Мысалы, азот оттекпен қосылып 5 түрлі оксид береді. Олардың (дальтонидтер) құрамы тұрақты, құрылымы молекулалық болып келеді. Бинарлы қосылыстардың ішінде құрамы тұрақсыз, өзгермелілері де кездеседі (бертоллидтер).
Бинарлы қосылыстар бөлінуі
- Ионды (тұзтектес)
- Ковалентті
- Металл тектес (мысалы, қола, жез)
Олардың қатарына интерметалдық қосылыстар да жатады (мысалы, мыстың құймалары — қола, жез).
Бинарлы қосылыстардың өзара әрекеттесуінен күрделі атомдық құрылыс шығады. Олардың құрамына үш не одан да көп элементтер енеді.
Күрделі заттардың бөлінуі
- Оксидтер — екі элементтен тұратын, оның біреуін оттек болып келетін күрделі заттар
- Тұз түзбейтіндер
- Тұз түзетіндер
- Қышқылдық
- Екіұдайлы
- Негіздік
- Негіздер — молекула құрамында металл атомдарымен байланысқан бір немесе бірнеше гидроксотоп (OH) бар күрделі қосылыстар
- сілтілер — суда еритін
- негіздер — суда ерімейтін
- екіұдайлы гидроксидтер
- Қышқылдар — құрамында металл атомдарымен алмаса алатын бір немесе бірнеше сутек атомдарынан және қышқыл қалдықтарынан тұратын күрделі заттар
- Құрамында оттек атомының бар-жоғына қарай
- оттекті
- оттексіз
- Құрамындағы сутегі атомдарының сандарына қарай
- бірнегізді
- көпнегізді
- Құрамында оттек атомының бар-жоғына қарай
- Тұздар — қышқылдардағы сутек атомдары біртіндеп металл атомдарына немесе негіздердің құрамындағы гидроксотоптар біртіндеп қышқыл қалдықтарына ауысқанда түзілетін қосылыстар
- қышқылдық
- орта
- негіздік
Қышқылдар мен негіздер табиғаты қарама-қарсы заттар ретінде өзара оңай әрекеттесіп, тұздар түзуге бейім келеді:
Қышқыл + Негіз = Тұз + Су
Тұздар өз кезегінде қышқылдармен де, негіздермен де әрекеттесе алады.
Сілті + Тұз (ерімтал) = Тұз (жаңа) + Негіз (жаңа)
Қышқыл + Тұз = жаңа тұз + жаңа қышқыл
Қазақстандағы бейорганикалық қосылыстар өндірісі
Қазақстанда түрлі химиялық қосылыстар мен элементтер өндіріледі. Оларға мыналар жатады:
Химиялық элементтер:
- Бейметалдар: фосфор, хлор, оттегі, сутегі, көміртек, кремний және т.б.
- Түсті металдар: алтын, күміс, мыс, темір, мырыш, қорғасын, титан, ванадий, қалайы және т.б.
Қосылыстар:
- Бинарлы қосылыстар: және т.б.
- Негіздер (сілтілер): натрий гидроксиді, және т.б.
- Қышқылдар: әртүрлі бейорганикалық қышқылдар және органикалық қышқылдар
- Тұздар: бейтарап, қышқыл және негіздік тұздар
- Тыңайтқыштар: азот тыңайтқышы, фосфор тыңайтқышы және калий тыңайтқышы
Өсімдіктер мен жануарлар организмдерінің және микроорганизмдердің жасушалары химиялық құрамы жағынан өзара ұқсас келеді, мұның өзі органикалық дүниенің біртұтастығын көрсетеді.
Жасушалар құрамынан И. Д. Менделеевтің периодтық жүйесіндегі 110 элементтің 80-ге жуығы табылған. Жасушада кейбір элементтер көптеу, басқалары анағұрлым аз кездеседі. Әсіресе, жасушада төрт элемент — оттек, көміртек, азот және сутек көп мөлшерде болады.
Жасуша құрамының 98%-ға жуығын осы төрт элемент құрайды:
- оттек (O)
- көміртек (C)
- сутек (H)
- азот (N)
Жасушаға аз мөлшерде болса да қажет біраз элементтер бар. Олар:
- күкірт
- фосфор
- хлор
- калий
- магний
- натрий
- кальций
- темір.
Бұлардың жиынтығы — 1,9%. Бұл екі топ элементтерін макроэлементтерге (гр. μακρός — үлкен) жатқызады. Қалған элементтер жасушада өте аз мөлшерде (0,01%) кездеседі.
Сонымен, жасушада тек тірі организмге ғана тән ешқандай ерекше элемент жоқ. Бұл тірі және өлі табиғаттың бір-бірімен байланысы мен бірлігін көрсетеді. Ал атом тұрғысынан қарағанда, органикалық және бейорганикалық көлемнің химиялық құрамы арасында айырмашылық жоқ. Айырмашылық одан гөрі жоғарырақ — молекулалық құрылым деңгейінде байқалады. Тірі денелерде өлі табиғатта таралған заттармен қатар, тірі организмдерге ғана тән көптеген заттар болады.
1-кестеде көрсетілген элементтердің біреуінің жетіспеушілігінен организмдер ауруға шалдығуы немесе өлімге душар болуы мүмкін. Демек, әрбір элемент организмде белгілі бір қызмет аткарады. Оттек, көміртек, сутек және азот — биополимерлердің негізін құрайды. Жасушадағы биополимерлер: — нәруыз, , сол сияқты липидтерсіз тіршілік болмайды.
Темір гемоглобиннің молекуласын құруға қатысады. Магний — хлорофилдің құрамына, ал мырыш көптеген тотықтырғыш ферменттердің құрамына кіреді. 
(натрий) және 
(кальций) — жүйке талшықтары мембраналарын зарядтайды; кобальт — , күкірт кейбір нәруыздардың, ал фосфор — нуклеин қышқылының құрамына кіреді.
Су
Тіршіліктің негізі болып табылатын су молекуласы жасушаның негізгі бөлігін құрайды. Жасушаның 80%-ы судан тұрады. Су ерітінділерінде барлық тіршілікке қажетті процестер жүреді. Судың молекулалық құрылысының таңғаларлық құпия касиетінің бірі — оның асимметриялығында. Сутек атомы оттек атомымен тік сызық бойымен байланыспай, =105° бұрышпен қосылған. Асимметрияның өсерінен теріс зарядталған оттек және екі оң зарядталған сутек әр түрлі жазықтықта орналасады да, судың молекуласы полюсті болады. Сондықтан да, суда полюсті және зарядталған молекулалар ериді.
Суда еритін заттар гидрофилді (гр. ὕδωρ — су және гр. φιλέω — сүйемін) заттар деп аталады. Бұған иондық байланысты (мысалы, тұз) және кейбір молекулалық байланысты (мысалы, , нәруыз) заттар жатады. Мысал ретінде тұздың еру процесін көрсетуге болады. Суда тұз натрийдің оң зарядталған катионына және хлордың теріс зарядталған анионына ыдырайды. Натрийдің оң зарядталған ионына су молекуласы теріс полюсімен тартылса, ал хлор ионына оң полюсті жағымен жақындайды. Қорытындысында, әрбір ионның айналасында қабықша пайда болады. Оны гидрат қабығы деп атайды. Зарядталмаған молекулалар суда ерімейді.
Суда ерімейтін заттарды гидрофобты (гр. ὕδωρ — су және гр. φόβος — қорқу, жек көру) деп атайды. Оларға бензин, керосин, бензол, липидтер, көксағыз, полиэтилен және баска пластмассалар, т.б. жатады.
Бір су молекуласы құрамындағы оттек атомы келесі молекула құрамындағы сутек атомымен сутектік байланыс түзеді. Сутекті байланыс су молекулалары арасындағы көптеген байланысты қамтамасыз етеді. Суды қыздырғанда, энергияның азын-аулақ бөлігі сутекті байланысты ажыратуға жұмсалады. Сутекті байланыстың ажырауы 70°С температурада басталады. Ал 100°С температурада қайнағанда, барлық сутекті байланыс толықтай ажырайды.
Сутекті байланыстың арқасында судың жылу өткізгіштігі артады. Суытқанда, керісінше, жылу бөлінеді, себебі жаңадан сутекті байланыс пайда болады. Бұл қасиеттеріне қарап, судың жылу өткізгіштігі жоғары екендігін білуге болады.
Су жасушаның физикалық қасиеттерін анықтайды: көлемін; серпімділігін; физиологиялық ортада атқаратын қызметін және биохимиялық процесін; фотосинтез кезінде оттектің бөлінуін; химиялық қосылыстарды; осмос және термореттеушілікті.
Су органикалық және бейорганикалық заттарды жақсы ерітеді. Судың еріткіш қасиеттері оның молекулалық құрылымының ерекшеліктерін де айқындайды. Суда бейорганикалық заттардан — тұздар, кышқылдар, сілтілер, ал органикалық заттардан — аминдер, көмірсулар, нәруыздар жақсы ериді. Жасушадағы химиялық реакцияларға қатысатын заттар суда еріген сұйықтық түрінде болады. Жасушаға енетін және одан шығатын заттардың өнімдері, тек еріген түрінде болуы тиіс.--95.57.81.14 18:31, 2013 ж. қазанның 10 (ALMT)
Сусыз тіршілік жоқ. Жасуша массасының көп бөлігін су кұрайды. Адамның эмбриондары мен ми жасушаларынын 80%-ы су. Адам организміндегі 20% суды жоғалтса, өліп қалуы мүмкін. Сүйек ұлпасының жасушасында 20 % су, бұлшықет жасушасында 76 % су болады.
Тұздар
Сумен бірге тұздар да жасушаның бейорганикалық заттарына жатады. Жасушаның тіршілік процестері үшін тұздардың құрамына енетін кальций, натрий, калий, магний, және фосфат иондарының маңызы зор. Жасушаның қалыпты қызмет атқаруы және жасуша ішінде үнемі реакция жүруі үшін де иондардың маңызы ерекше. Бейорганикалық заттар жасушада, тек еріген күйінде емес, сондай-ақ қатты заттар күйінде де кездеседі. Атап айтқанда, сүйек ұлпасының қатты әрі беріктігі кальций фосфатының, ал былқылдақ денелілер бақалшықтарының беріктігі онда кальций карбонатының болуына байланысты. Кальций иондары биологиялық процестердін реттелуіне және қанның ұюына да қатысады.
(натрий катионы), 
(калий катионы) иондары жасуша мембранасына әртүрлі заттардың енуіне және жүйке талшықтарының тітіркеністерді өткізуіне көмектеседі. Фосфат иондары нуклеин қышқылын тұзуге қатысады және энергетикалық процестерді, қозғалыс қызметін жүзеге асыруға ат салысады.
Темір иондары да оттекті тасымалдауда үлкен рөл атқарады. Ал темір және мыс иондары тотығу-тотықсыздану процестерін қалпына келтіру реакцияларына қатысады. Магний иондары нуклеин қышқылы мен рибосоманы тұрақтандырады және хлорофиллдың құрамына кіреді. Мырыш, молибден және кобальт иондары ферменттік процестерге қатысады.
Дереккөздер
- Сартаев А., Гильманов М. С22 Жалпы биология: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2006. ISBN 9965-33-634-2
| Бұл мақаланы Уикипедия сапа талаптарына лайықты болуы үшін уикилендіру қажет. |
| Бұл мақалада еш сурет жоқ. Мақаланы жетілдіру үшін қажетті суретті енгізіп көмек беріңіз. Суретті қосқаннан кейін бұл үлгіні мақаладан аластаңыз.
|
 | Бұл — биология бойынша мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз. |
уикипедия, wiki, кітап, кітаптар, кітапхана, мақала, оқу, жүктеу, тегін, тегін жүктеу, mp3, видео, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, сурет, музыка, seks, ән, фильм, кітап, ойын, ойындар, ұялы, андроид, iOS, apple, ұялы телефон, samsung, iphone, xiomi, xiaomi, redmi, honor, oppo, nokia, sonya, mi, ДК, веб, компьютер, Анорганикалық қосылыстар туралы ақпарат, Анорганикалық қосылыстар дегеніміз не? Анорганикалық қосылыстар сөзі нені білдіреді?
Bejorganikalyk kosylystar anorganikalyk kosylystar bejorganikalyk zattar himiyalyk elementterdin ozara zhәne bir birimen bajlanysuynan shygatyn zattar Bugan tizbek tүze bajlanysatyn komirtek kosylystary yagni organikalyk zhәne polimerlik kosylystar kirmejdi Atom kurylysyna karaj zhiktelu Қazirgi himiyalyk gylymy atom kurylystyn gomoatomdy zhәne geteroatomdy tүrlerin karastyrady Gomoatomdy atomdyk kurylyska bir gana himiyalyk elementtin atomdarynan kuralatyn elementtik nemese zhaj zattar zhatady Zhaj zattyn kasieti onyn kuramyn tүzetin element atomynyn kasietterine sәjkes keledi Barlyk elementter tүzetin zhaj zattar ekige bolinedi Metaldar elektron beruge bejim Bejmetaldar elektron kosyp aluga bejim Olardyn arasynda eki zhakty kasietti amfoterlik zattar bar Zhaj zattardyn fizikalyk kasietteri termodinamikalyk atomdanu energiyasy entropiya entalpiya fazalyk ozgeru temperaturasy t b kristalhimiyalyk kurylymy allotropiyasy t b fizika mehanikalyk kattylygy syzyktyk zhәne kolemdik ulgayuy t b elektrfiz elektr otkizgishtigi koncentrattanuy t b optikalyk magnittik t b kasietteri zhatady Zhaj zattardyn himiyalyk kasietiZhaj zattardyn himiyalyk kasietteri olardyn totyksyzdandyrgyshtyk yagni bejmetaldyk kasietterine bajlanysty Binarly kosylystar eki tүrli elementten turady Olar kuramyna bajlanysty klastarga zhikteluiGalogenidter Galogen kosylystary F Cl Br I Oksidter Ottek kosylystary O Halkogenidter Kүkirt tektes element kosylystary S Se Te Pniktogenidter Azot tektes element kosylystary N P As Gidridter Sutek kosylystary H Karbidter Komirtek kosylystary C Silicidter Kremnij kosylystary Si Boridter Bor kosylystary B Atau tүbiri anion tүzushi elementtin atauyna id zhalgauy arkyly zhasalady Eki element bajlanysyp birneshe binarly kosylystar bere alady Mysaly azot ottekpen kosylyp 5 tүrli oksid beredi Olardyn daltonidter kuramy turakty kurylymy molekulalyk bolyp keledi Binarly kosylystardyn ishinde kuramy turaksyz ozgermelileri de kezdesedi bertollidter Binarly kosylystar bolinuiIondy tuztektes Kovalentti Metall tektes mysaly kola zhez Olardyn kataryna intermetaldyk kosylystar da zhatady mysaly mystyn kujmalary kola zhez Binarly kosylystardyn ozara әrekettesuinen kүrdeli atomdyk kurylys shygady Olardyn kuramyna үsh ne odan da kop elementter enedi Kүrdeli zattardyn bolinuiOksidter eki elementten turatyn onyn bireuin ottek bolyp keletin kүrdeli zattar Tuz tүzbejtinder Tuz tүzetinder Қyshkyldyk Ekiudajly Negizdik Negizder molekula kuramynda metall atomdarymen bajlanyskan bir nemese birneshe gidroksotop OH bar kүrdeli kosylystar siltiler suda eritin negizder suda erimejtin ekiudajly gidroksidter Қyshkyldar kuramynda metall atomdarymen almasa alatyn bir nemese birneshe sutek atomdarynan zhәne kyshkyl kaldyktarynan turatyn kүrdeli zattar Қuramynda ottek atomynyn bar zhogyna karaj ottekti otteksiz Қuramyndagy sutegi atomdarynyn sandaryna karaj birnegizdi kopnegizdiTuzdar kyshkyldardagy sutek atomdary birtindep metall atomdaryna nemese negizderdin kuramyndagy gidroksotoptar birtindep kyshkyl kaldyktaryna auyskanda tүziletin kosylystar kyshkyldyk orta negizdik Қyshkyldar men negizder tabigaty karama karsy zattar retinde ozara onaj әrekettesip tuzdar tүzuge bejim keledi Қyshkyl Negiz Tuz Su Tuzdar oz kezeginde kyshkyldarmen de negizdermen de әrekettese alady Silti Tuz erimtal Tuz zhana Negiz zhana Қyshkyl Tuz zhana tuz zhana kyshkyl Қazakstandagy bejorganikalyk kosylystar ondirisi Қazakstanda tүrli himiyalyk kosylystar men elementter ondiriledi Olarga mynalar zhatady Himiyalyk elementter Bejmetaldar fosfor hlor ottegi sutegi komirtek kremnij zhәne t b Tүsti metaldar altyn kүmis mys temir myrysh korgasyn titan vanadij kalajy zhәne t b Қosylystar Binarly kosylystar zhәne t b Negizder siltiler natrij gidroksidi zhәne t b Қyshkyldar әrtүrli bejorganikalyk kyshkyldar zhәne organikalyk kyshkyldar Tuzdar bejtarap kyshkyl zhәne negizdik tuzdar Tynajtkyshtar azot tynajtkyshy fosfor tynajtkyshy zhәne kalij tynajtkyshy Өsimdikter men zhanuarlar organizmderinin zhәne mikroorganizmderdin zhasushalary himiyalyk kuramy zhagynan ozara uksas keledi munyn ozi organikalyk dүnienin birtutastygyn korsetedi Zhasushalar kuramynan I D Mendeleevtin periodtyk zhүjesindegi 110 elementtin 80 ge zhuygy tabylgan Zhasushada kejbir elementter kopteu baskalary anagurlym az kezdesedi Әsirese zhasushada tort element ottek komirtek azot zhәne sutek kop molsherde bolady Zhasusha kuramynyn 98 ga zhuygyn osy tort element kurajdy ottek O komirtek C sutek H azot N Zhasushaga az molsherde bolsa da kazhet biraz elementter bar Olar kүkirt fosfor hlor kalij magnij natrij kalcij temir Bulardyn zhiyntygy 1 9 Bul eki top elementterin makroelementterge gr makros үlken zhatkyzady Қalgan elementter zhasushada ote az molsherde 0 01 kezdesedi Sonymen zhasushada tek tiri organizmge gana tәn eshkandaj erekshe element zhok Bul tiri zhәne oli tabigattyn bir birimen bajlanysy men birligin korsetedi Al atom turgysynan karaganda organikalyk zhәne bejorganikalyk kolemnin himiyalyk kuramy arasynda ajyrmashylyk zhok Ajyrmashylyk odan gori zhogaryrak molekulalyk kurylym dengejinde bajkalady Tiri denelerde oli tabigatta taralgan zattarmen katar tiri organizmderge gana tәn koptegen zattar bolady 1 kestede korsetilgen elementterdin bireuinin zhetispeushiliginen organizmder auruga shaldyguy nemese olimge dushar boluy mүmkin Demek әrbir element organizmde belgili bir kyzmet atkarady Ottek komirtek sutek zhәne azot biopolimerlerdin negizin kurajdy Zhasushadagy biopolimerler nәruyz sol siyakty lipidtersiz tirshilik bolmajdy Temir gemoglobinnin molekulasyn kuruga katysady Magnij hlorofildin kuramyna al myrysh koptegen totyktyrgysh fermentterdin kuramyna kiredi Na displaystyle ce Na natrij zhәne Ca displaystyle ce Ca kalcij zhүjke talshyktary membranalaryn zaryadtajdy kobalt kүkirt kejbir nәruyzdardyn al fosfor nuklein kyshkylynyn kuramyna kiredi Su Tirshiliktin negizi bolyp tabylatyn su molekulasy zhasushanyn negizgi boligin kurajdy Zhasushanyn 80 y sudan turady Su eritindilerinde barlyk tirshilikke kazhetti procester zhүredi Sudyn molekulalyk kurylysynyn tangalarlyk kupiya kasietinin biri onyn asimmetriyalygynda Sutek atomy ottek atomymen tik syzyk bojymen bajlanyspaj 105 buryshpen kosylgan Asimmetriyanyn oserinen teris zaryadtalgan ottek zhәne eki on zaryadtalgan sutek әr tүrli zhazyktykta ornalasady da sudyn molekulasy polyusti bolady Sondyktan da suda polyusti zhәne zaryadtalgan molekulalar eridi Suda eritin zattar gidrofildi gr ὕdwr su zhәne gr filew sүjemin zattar dep atalady Bugan iondyk bajlanysty mysaly tuz zhәne kejbir molekulalyk bajlanysty mysaly nәruyz zattar zhatady Mysal retinde tuzdyn eru procesin korsetuge bolady Suda tuz natrijdin on zaryadtalgan kationyna zhәne hlordyn teris zaryadtalgan anionyna ydyrajdy Natrijdin on zaryadtalgan ionyna su molekulasy teris polyusimen tartylsa al hlor ionyna on polyusti zhagymen zhakyndajdy Қorytyndysynda әrbir ionnyn ajnalasynda kabyksha pajda bolady Ony gidrat kabygy dep atajdy Zaryadtalmagan molekulalar suda erimejdi Suda erimejtin zattardy gidrofobty gr ὕdwr su zhәne gr fobos korku zhek koru dep atajdy Olarga benzin kerosin benzol lipidter koksagyz polietilen zhәne baska plastmassalar t b zhatady Bir su molekulasy kuramyndagy ottek atomy kelesi molekula kuramyndagy sutek atomymen sutektik bajlanys tүzedi Sutekti bajlanys su molekulalary arasyndagy koptegen bajlanysty kamtamasyz etedi Sudy kyzdyrganda energiyanyn azyn aulak boligi sutekti bajlanysty azhyratuga zhumsalady Sutekti bajlanystyn azhyrauy 70 S temperaturada bastalady Al 100 S temperaturada kajnaganda barlyk sutekti bajlanys tolyktaj azhyrajdy Sutekti bajlanystyn arkasynda sudyn zhylu otkizgishtigi artady Suytkanda kerisinshe zhylu bolinedi sebebi zhanadan sutekti bajlanys pajda bolady Bul kasietterine karap sudyn zhylu otkizgishtigi zhogary ekendigin biluge bolady Su zhasushanyn fizikalyk kasietterin anyktajdy kolemin serpimdiligin fiziologiyalyk ortada atkaratyn kyzmetin zhәne biohimiyalyk procesin fotosintez kezinde ottektin bolinuin himiyalyk kosylystardy osmos zhәne termoretteushilikti Su organikalyk zhәne bejorganikalyk zattardy zhaksy eritedi Sudyn eritkish kasietteri onyn molekulalyk kurylymynyn erekshelikterin de ajkyndajdy Suda bejorganikalyk zattardan tuzdar kyshkyldar siltiler al organikalyk zattardan aminder komirsular nәruyzdar zhaksy eridi Zhasushadagy himiyalyk reakciyalarga katysatyn zattar suda erigen sujyktyk tүrinde bolady Zhasushaga enetin zhәne odan shygatyn zattardyn onimderi tek erigen tүrinde boluy tiis 95 57 81 14 18 31 2013 zh kazannyn 10 ALMT Susyz tirshilik zhok Zhasusha massasynyn kop boligin su kurajdy Adamnyn embriondary men mi zhasushalarynyn 80 y su Adam organizmindegi 20 sudy zhogaltsa olip kaluy mүmkin Sүjek ulpasynyn zhasushasynda 20 su bulshyket zhasushasynda 76 su bolady Tuzdar Sumen birge tuzdar da zhasushanyn bejorganikalyk zattaryna zhatady Zhasushanyn tirshilik procesteri үshin tuzdardyn kuramyna enetin kalcij natrij kalij magnij zhәne fosfat iondarynyn manyzy zor Zhasushanyn kalypty kyzmet atkaruy zhәne zhasusha ishinde үnemi reakciya zhүrui үshin de iondardyn manyzy erekshe Bejorganikalyk zattar zhasushada tek erigen kүjinde emes sondaj ak katty zattar kүjinde de kezdesedi Atap ajtkanda sүjek ulpasynyn katty әri beriktigi kalcij fosfatynyn al bylkyldak deneliler bakalshyktarynyn beriktigi onda kalcij karbonatynyn boluyna bajlanysty Kalcij iondary biologiyalyk procesterdin retteluine zhәne kannyn uyuyna da katysady Na displaystyle ce Na natrij kationy K displaystyle ce K kalij kationy iondary zhasusha membranasyna әrtүrli zattardyn enuine zhәne zhүjke talshyktarynyn titirkenisterdi otkizuine komektesedi Fosfat iondary nuklein kyshkylyn tuzuge katysady zhәne energetikalyk procesterdi kozgalys kyzmetin zhүzege asyruga at salysady Temir iondary da ottekti tasymaldauda үlken rol atkarady Al temir zhәne mys iondary totygu totyksyzdanu procesterin kalpyna keltiru reakciyalaryna katysady Magnij iondary nuklein kyshkyly men ribosomany turaktandyrady zhәne hlorofilldyn kuramyna kiredi Myrysh molibden zhәne kobalt iondary fermenttik procesterge katysady Derekkozder Sartaev A Gilmanov M S22 Zhalpy biologiya Zhalpy bilim beretin mekteptin kogamdyk gumanitarlyk bagytyndagy 10 synybyna arnalgan okulyk Almaty Mektep baspasy 2006 ISBN 9965 33 634 2Bul makalany Uikipediya sapa talaptaryna lajykty boluy үshin uikilendiru kazhet Bul makalada esh suret zhok Makalany zhetildiru үshin kazhetti suretti engizip komek beriniz Suretti koskannan kejin bul үlgini makaladan alastanyz Suretti mynnan tabuga bolady osy makalanyn takyrybyna bajlanysty suret Ortak korda tabyluy mүmkin makalanyn ozge til uikilerindegi nuskalaryn karap koriniz oziniz zhasagan suretti zhүkteniz avtorlyk kukykpen korgalgan suret kospanyz Bul biologiya bojynsha makalanyn bastamasy Bul makalany tolyktyryp damytu arkyly Uikipediyaga komektese alasyz
