Күшлік хан
Күшлік хан (қыт. 屈出律; ? - 1218, Бадахшан) — Найман хандығының ханы, Батыс Ляо әулетінің соңғы императоры болған. Наймандарды Шыңғыс хан жеңіп, Күшлік батысқа — Қарақытайларға қашып барады. Сол жерде ол болашақ қайын атасы Елюй Жилугуге кеңесші болады. Кейінірек ол оған қарсы көтеріліп, билікті тартып алып, империяны өз қолына алады. Осы арқылы Елүй әулетінің билігін аяқтап, өз үстемдігін орнатады. Алайда 1218 жылы моңғолдар тарапынан өлтіріліп, Қарақытай мемлекетінің аумағы Моңғол империясына қосылды.
| Күшлік хан | ||
| Лауазымы | ||
|---|---|---|
| ||
| 1204 — 1215 | ||
| Ізашары | Таян хан Бұйрық хан | |
| Ізбасары | Хандықты Шыңғысхан жаулап алды | |
| ||
| 1211 — 1218 | ||
| Ізашары | Елүй Жилугу | |
| Ізбасары | Мемлекетті Шыңғысхан жаулап алды | |
| Өмірбаяны | ||
| Діні | несториандық | |
| Қайтыс болуы | 1218 Бадахшан | |
| Династия | Күшіғұт (Найман) | |
| Әкесі | Тайбұқа (Таян хан) | |
| Жұбайы | Хунху ханшайым | |
| Балалары | Лингун хатұн | |
өңдеу  | ||
Күшліктің алдындағы билеуші Елүй Жилугу — Елүй әулетінен шыққан қарақытайлардың соңғы императоры болса, Күшлік кейде Батыс Ляо мемлекетінің соңғы билеушісі ретінде қарастырылады. Өйткені ол таққа отырғанда “Ұлы Ляо” деген әулеттік атақты сақтап қалған болатын.
Найман хандығы және батысқа қашуы
Күшлік — найман тайпасының көсемі, Тайбұға (немесе Таян хан) атты билеушінің ұлы болатын. 1204 жылы Темүжіннің (кейін Шыңғыс хан атанған) басты моңғол қарсыласы Жамұқа наймандарға қашып барып паналады. Темүжін олардың артынан еріп, наймандарға шабуыл жасайды. Бұл қақтығыс «он үш қанат шайқасы» деген атпен белгілі. Алғашында Тайбұға шегініп, Алтай тауларына барып, сол жерден моңғолдарға соққы беруді жөн көреді. Алайда Күшлік ашық далада тікелей шайқасуды ұсынды. Ол тіпті әкесінің жоспарын қорқақтық деп айыптады. Ақырында Тайбұға көнуге мәжбүр болып, Күшлікке шабуыл жасауға рұқсат береді.
Алайда бұл шайқас наймандар үшін апат болды. Жамұқа оларды тастап қашып кетті. Тайбұға ауыр жараланып, көп ұзамай қаза тапты, ал оның басты қолбасшысы шайқаста өлтірілді. Найман тайпасының қалған бөлігі Темүжінге бағынуға мәжбүр болып, оның әскері құрамына қосылды. Күшлік болса аман қалып, аздаған найман сарбаздарымен бірге батысқа, Қара Ертіс жаққа қарай қашып кетті.
Осыдан кейін Шыңғыс хан Күшлікті әлі де қауіп көзі ретінде қабылдады. 1208 жылы олар тағы да шайқасқа түсті, бұл жолы Күшлік одан әрі батысқа, Жетісуға қарай ығыстырылды. Моңғолдардан екінші рет жеңілгеннен кейін, Күшлік Баласағұнды астана еткен Қарақытай мемлекетіне барып, солардан пана сұрады.
Батыс Ляо жерінде
Күшлікті Батыс Ляо әулетінің императоры Елүй Жилугу жылы қабылдады. Ол империя аумағына енгеннен кейін, тез арада өз ықпалын күшейтіп, берік орын алды. Күшлік Елүй Жилугуге кеңесші ретінде қызмет ете бастады және уақыт өте келе оның қыздарының бірі — ханшайымға (渾忽公主) үйленді. Кейінірек ол «хан» атағын алып, өзіне бағынышты найман сарбаздарын жеке әскери бөлім ретінде қайта құрып, басшылық етуге мүмкіндік алды.
Тақты тартып алуы
Осы кезеңде Қарақытай (Батыс Ляо) әулеті шығыстағы көтерілістермен күресіп, батыста Хорезм шахы Мұхаммед II-мен жауласқан еді. 1207 жылы Хорезм шахы Бұхараны басып алғанымен, Самарқанда қарақытай әскерінен жеңілді. Алайда, Күшлік Хорезм шахымен астыртын одақ құрған тәрізді. 1210 жылы Елюй Жилугу Самарқанда Қарахан әулетінің көтерілісін басумен айналысып жатқанда, Күшлік осы сәтті пайдаланып, қайын атасына қарсы бүлік шығарады. Ол Үзген қаласындағы қарақытайдың мемлекеттік қазынасын басып алады. Елюй Жилугу Күшлікке қарсы шығу үшін Самарқанды тастап кетеді, ал бұл уақытта Хорезм шахы Мұхаммед жағдайды пайдаланып Самарқанды басып алып, Талас маңында Қара Қытай әскерін талқандап, Мәуереннахрды өзіне қаратты.
Елюй Жилугу Баласағұндағы астанасына шегініп барып, Күшлікті жеңіп, оны найман иеліктеріне қарай ығыстырады. Алайда 1211 жылы аң аулау кезінде Елюй Жилугу Күшліктің тұзағына түсіп, тұтқындалып қалады. Осыдан кейін Хорезм шахы Күшлікпен бірігіп, Қарақытайды толықтай өз бақылауына алады. Елюй Жилугу "тайшанхуан" (тақты бұрын ұстаған, ардагер император) атағына ие болып, биліктен шеттетілді, ал Күшлік мемлекеттің жаңа билеушісі — император атанды. Көптеген тарихшылар 1211 жылы Күшліктің таққа отыруын Қара Қытай мемлекетінің шынайы аяқталуы деп санайды, дегенмен мемлекет ресми түрде "Ұлы Ляо" атауын сақтап, 1218 жылға дейін өмір сүрді.
Мұхаммед II-мен қақтығыстары
Күшлік билікті толық қолына алғаннан кейін, Мұхаммед Хорезмшах одан Қарақытайдың бұрынғы гүрханы (Елүй Жилугуды) өзіне тапсыруды және бұрын көрсеткен қолдауы үшін қызын қалыңдыққа беруді талап етті. Күшлік бұл талаптарды орындауды кейінге шегеріп, түрлі сылтаулармен созбалақтады. Алайда Мұхаммед барған сайын қатаң әрекетке көшті. Күшлік бұл дауды тікелей шайқас арқылы шешемін деп сес көрсеткен кезде, Мұхаммед соғысудан бас тартып, Жоғарғы Сырдария өңірінен өз әскерін шығарып әкетті. Ол бұл аймақтағы елді мекендерді қиратып, өзінің империясы мен Күшліктің арасында буферлік аймақ (қорғаныс белдеуі) қалыптастыруға тырысты. Осылайша, Сырдария өзені екі билеушінің арасындағы нақты (де-факто) шекараға айналды.
Діни саясаты
Күшлік найман тайпасынан шыққан, ал наймандар негізінен несториан христиандар болған. Оның әйелі — Қарақытай гүрханының қызы — буддист еді және ол Күшлікті буддизмді қабылдауға көндірген. Алайда Қарақытайдың алдыңғы билеушілері ұстанған діни төзімділік (толеранттылық) саясатына қарама-қайшы түрде, Күшлік билікке келген соң, мұсылмандарға қарсы саясат жүргізе бастағаны айтылады. Парсы тарихшысы Ата-Мәлік Жуайнидің мәліметіне сүйенсек, Күшлік кейбір қалалардағы мұсылман халқына: «Несториандықты немесе буддизмді қабылдаңдар, болмаса Қидан киімін киіңдер», — деген шарт қойған. Көпшілік қидан киімін киюді таңдаған. Сондай-ақ, ол Хотан қаласының имамын оның медресесінің есігіне керіп, айқыштап шегелеп өлтіргені туралы да деректер бар.
Жеңілуі мен өлімі
Күшлік Алмалық қаласына шабуыл жасаған кезде, ондағы қарлұқтар Шыңғыс ханнан көмек сұрады. 1216 жылы Шыңғыс хан Жебе ноян атты даңқты қолбасшысын Күшліктің соңынан аттандырды. Жебе әуелі Алмалыққа барып, одан кейін Қарақытай астанасы Баласағұнға бет алады. Осы маңда болған шайқаста ол 30 мың адамнан тұратын Қара Қытай әскерін талқандады. Күшлік оңтүстікке, Қашғарға қашты. Алайда ол бұл қаланы алғаш басып алған кезде тұрғындардың егіндерін өртеп, тонау жасаған және мұсылмандарға қарсы саясат жүргізіп, әскерін жергілікті үйлерге күшпен орналастырған еді. Сол себепті қашғарлықтар оған өшіккен болатын. Моңғолдар Қашқарға жақындағанда, Күшлік бұл қаладан да қолдау таба алмады және қайтадан қашуға мәжбүр болды. Ата-Мәлік Жуайнидің жазуы бойынша, қашғарлықтар Күшліктің артта қалған сарбаздарын өлтіріп тастаған. Күшлік Памир тауларын асып, Бадахшан мен Вахан шекарасына дейін жетеді (1218 ж.). Осы жерде оны аңшылар тобы ұстап алып, моңғолдарға тапсырады. Күшліктің басы шабылды, ал қытай дерегі «Юань ши» (元史) бойынша, оның басы бұрынғы билік жүргізген аймақтарда жұртқа үлгі ретінде көрсетілген. Күшліктің қызы Лиңгун хатун кейіннен Шыңғыс ханның ұлы Төлеге әйел болады және одан Құтұқту атты ұл туады.
Дереккөздер
- Алтын Орда: Қазақ хандығы (I бөлім). Қазақстан балалар энциклопедиясы / Т. Жұмаханов, Б. Жұматаев, Т. Шаңбай. - Алматы: "Аруна" баспасы, 2007. - 224 бет, илл. ISBN 9965-26-042-7
- Peter Golden Chapter 6 - The Mongol Whirlwind // Central Asia in World History — Oxford University Press USA, 2011. — ISBN 978-0195338195.
- Biran, Michal. The Empire of the Qara Khitai in Eurasian History: Between China and the Islamic World — Cambridge University Press, 2005. — P. 79–81. — ISBN 0521842263.
- Biran, Michal. The Empire of the Qara Khitai in Eurasian History: Between China and the Islamic World — Cambridge University Press, 2005. — P. 82. — ISBN 0521842263.
- Ata-Malik Juvayni The History of The World Conqueror — Harvard University Press.
- Ata-Malik Juvayni The History of The World Conqueror — Harvard University Press.
- Svatopluk Soucek Chapter 6 - Seljukids and Ghazvanids // A history of Inner Asia — Cambridge University Press, 2000. — ISBN 0521657040.
- Biran, Michal. The Empire of the Qara Khitai in Eurasian History: Between China and the Islamic World — Cambridge University Press, 2005. — P. 195–196. — ISBN 0521842263.
- Biran, Michal. The Empire of the Qara Khitai in Eurasian History: Between China and the Islamic World — Cambridge University Press, 2005. — P. 83. — ISBN 0521842263.
- Ata-Malik Juvayni The History of The World Conqueror — Harvard University Press.
- F. Broadbridge, Anne Women and the making of the Mongol Empire — Cambridge. — P. 233. — ISBN 9781108424899.
уикипедия, wiki, кітап, кітаптар, кітапхана, мақала, оқу, жүктеу, тегін, тегін жүктеу, mp3, видео, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, сурет, музыка, seks, ән, фильм, кітап, ойын, ойындар, ұялы, андроид, iOS, apple, ұялы телефон, samsung, iphone, xiomi, xiaomi, redmi, honor, oppo, nokia, sonya, mi, ДК, веб, компьютер, Күшлік хан туралы ақпарат, Күшлік хан дегеніміз не? Күшлік хан сөзі нені білдіреді?
Kүshlik han kyt 屈出律 1218 Badahshan Najman handygynyn hany Batys Lyao әuletinin songy imperatory bolgan Najmandardy Shyngys han zhenip Kүshlik batyska Қarakytajlarga kashyp barady Sol zherde ol bolashak kajyn atasy Elyuj Zhiluguge kenesshi bolady Kejinirek ol ogan karsy koterilip bilikti tartyp alyp imperiyany oz kolyna alady Osy arkyly Elүj әuletinin biligin ayaktap oz үstemdigin ornatady Alajda 1218 zhyly mongoldar tarapynan oltirilip Қarakytaj memleketinin aumagy Mongol imperiyasyna kosyldy Kүshlik hanLauazymyNajman handygynyn hany1204 1215Izashary Tayan han Bujryk hanIzbasary Handykty Shyngyshan zhaulap aldyBatys Lyao imperiyasynyn imperatory1211 1218Izashary Elүj ZhiluguIzbasary Memleketti Shyngyshan zhaulap aldyӨmirbayanyDini nestoriandykҚajtys boluy 1218 1218 BadahshanDinastiya Kүshigut Najman Әkesi Tajbuka Tayan han Zhubajy Hunhu hanshajymBalalary Lingun hatunondeu Kүshliktin aldyndagy bileushi Elүj Zhilugu Elүj әuletinen shykkan karakytajlardyn songy imperatory bolsa Kүshlik kejde Batys Lyao memleketinin songy bileushisi retinde karastyrylady Өjtkeni ol takka otyrganda Ұly Lyao degen әulettik atakty saktap kalgan bolatyn Najman handygy zhәne batyska kashuyKүshlik najman tajpasynyn kosemi Tajbuga nemese Tayan han atty bileushinin uly bolatyn 1204 zhyly Temүzhinnin kejin Shyngys han atangan basty mongol karsylasy Zhamuka najmandarga kashyp baryp panalady Temүzhin olardyn artynan erip najmandarga shabuyl zhasajdy Bul kaktygys on үsh kanat shajkasy degen atpen belgili Algashynda Tajbuga sheginip Altaj taularyna baryp sol zherden mongoldarga sokky berudi zhon koredi Alajda Kүshlik ashyk dalada tikelej shajkasudy usyndy Ol tipti әkesinin zhosparyn korkaktyk dep ajyptady Akyrynda Tajbuga konuge mәzhbүr bolyp Kүshlikke shabuyl zhasauga ruksat beredi Alajda bul shajkas najmandar үshin apat boldy Zhamuka olardy tastap kashyp ketti Tajbuga auyr zharalanyp kop uzamaj kaza tapty al onyn basty kolbasshysy shajkasta oltirildi Najman tajpasynyn kalgan boligi Temүzhinge bagynuga mәzhbүr bolyp onyn әskeri kuramyna kosyldy Kүshlik bolsa aman kalyp azdagan najman sarbazdarymen birge batyska Қara Ertis zhakka karaj kashyp ketti Osydan kejin Shyngys han Kүshlikti әli de kauip kozi retinde kabyldady 1208 zhyly olar tagy da shajkaska tүsti bul zholy Kүshlik odan әri batyska Zhetisuga karaj ygystyryldy Mongoldardan ekinshi ret zhenilgennen kejin Kүshlik Balasagundy astana etken Қarakytaj memleketine baryp solardan pana surady Қarakytajlar imperiyasynyn ornalasuy Najmandar shygys soltүstikte ornalaskan Batys Lyao zherindeKүshlikti Batys Lyao әuletinin imperatory Elүj Zhilugu zhyly kabyldady Ol imperiya aumagyna engennen kejin tez arada oz ykpalyn kүshejtip berik oryn aldy Kүshlik Elүj Zhiluguge kenesshi retinde kyzmet ete bastady zhәne uakyt ote kele onyn kyzdarynyn biri hanshajymga 渾忽公主 үjlendi Kejinirek ol han atagyn alyp ozine bagynyshty najman sarbazdaryn zheke әskeri bolim retinde kajta kuryp basshylyk etuge mүmkindik aldy Takty tartyp aluyOsy kezende Қarakytaj Batys Lyao әuleti shygystagy koterilistermen kүresip batysta Horezm shahy Muhammed II men zhaulaskan edi 1207 zhyly Horezm shahy Buharany basyp alganymen Samarkanda karakytaj әskerinen zhenildi Alajda Kүshlik Horezm shahymen astyrtyn odak kurgan tәrizdi 1210 zhyly Elyuj Zhilugu Samarkanda Қarahan әuletinin koterilisin basumen ajnalysyp zhatkanda Kүshlik osy sәtti pajdalanyp kajyn atasyna karsy bүlik shygarady Ol Үzgen kalasyndagy karakytajdyn memlekettik kazynasyn basyp alady Elyuj Zhilugu Kүshlikke karsy shygu үshin Samarkandy tastap ketedi al bul uakytta Horezm shahy Muhammed zhagdajdy pajdalanyp Samarkandy basyp alyp Talas manynda Қara Қytaj әskerin talkandap Mәuerennahrdy ozine karatty Elyuj Zhilugu Balasagundagy astanasyna sheginip baryp Kүshlikti zhenip ony najman ielikterine karaj ygystyrady Alajda 1211 zhyly an aulau kezinde Elyuj Zhilugu Kүshliktin tuzagyna tүsip tutkyndalyp kalady Osydan kejin Horezm shahy Kүshlikpen birigip Қarakytajdy tolyktaj oz bakylauyna alady Elyuj Zhilugu tajshanhuan takty buryn ustagan ardager imperator atagyna ie bolyp bilikten shettetildi al Kүshlik memlekettin zhana bileushisi imperator atandy Koptegen tarihshylar 1211 zhyly Kүshliktin takka otyruyn Қara Қytaj memleketinin shynajy ayaktaluy dep sanajdy degenmen memleket resmi tүrde Ұly Lyao atauyn saktap 1218 zhylga dejin omir sүrdi Horezm imperiyasyMuhammed II men kaktygystaryKүshlik bilikti tolyk kolyna algannan kejin Muhammed Horezmshah odan Қarakytajdyn buryngy gүrhany Elүj Zhilugudy ozine tapsyrudy zhәne buryn korsetken koldauy үshin kyzyn kalyndykka berudi talap etti Kүshlik bul talaptardy oryndaudy kejinge shegerip tүrli syltaularmen sozbalaktady Alajda Muhammed bargan sajyn katan әreketke koshti Kүshlik bul daudy tikelej shajkas arkyly sheshemin dep ses korsetken kezde Muhammed sogysudan bas tartyp Zhogargy Syrdariya onirinen oz әskerin shygaryp әketti Ol bul ajmaktagy eldi mekenderdi kiratyp ozinin imperiyasy men Kүshliktin arasynda buferlik ajmak korganys beldeui kalyptastyruga tyrysty Osylajsha Syrdariya ozeni eki bileushinin arasyndagy nakty de fakto shekaraga ajnaldy Dini sayasatyKүshlik najman tajpasynan shykkan al najmandar negizinen nestorian hristiandar bolgan Onyn әjeli Қarakytaj gүrhanynyn kyzy buddist edi zhәne ol Kүshlikti buddizmdi kabyldauga kondirgen Alajda Қarakytajdyn aldyngy bileushileri ustangan dini tozimdilik toleranttylyk sayasatyna karama kajshy tүrde Kүshlik bilikke kelgen son musylmandarga karsy sayasat zhүrgize bastagany ajtylady Parsy tarihshysy Ata Mәlik Zhuajnidin mәlimetine sүjensek Kүshlik kejbir kalalardagy musylman halkyna Nestoriandykty nemese buddizmdi kabyldandar bolmasa Қidan kiimin kiinder degen shart kojgan Kopshilik kidan kiimin kiyudi tandagan Sondaj ak ol Hotan kalasynyn imamyn onyn medresesinin esigine kerip ajkyshtap shegelep oltirgeni turaly da derekter bar Zhenilui men olimiKүshlik Almalyk kalasyna shabuyl zhasagan kezde ondagy karluktar Shyngys hannan komek surady 1216 zhyly Shyngys han Zhebe noyan atty dankty kolbasshysyn Kүshliktin sonynan attandyrdy Zhebe әueli Almalykka baryp odan kejin Қarakytaj astanasy Balasagunga bet alady Osy manda bolgan shajkasta ol 30 myn adamnan turatyn Қara Қytaj әskerin talkandady Kүshlik ontүstikke Қashgarga kashty Alajda ol bul kalany algash basyp algan kezde turgyndardyn eginderin ortep tonau zhasagan zhәne musylmandarga karsy sayasat zhүrgizip әskerin zhergilikti үjlerge kүshpen ornalastyrgan edi Sol sebepti kashgarlyktar ogan oshikken bolatyn Mongoldar Қashkarga zhakyndaganda Kүshlik bul kaladan da koldau taba almady zhәne kajtadan kashuga mәzhbүr boldy Ata Mәlik Zhuajnidin zhazuy bojynsha kashgarlyktar Kүshliktin artta kalgan sarbazdaryn oltirip tastagan Kүshlik Pamir taularyn asyp Badahshan men Vahan shekarasyna dejin zhetedi 1218 zh Osy zherde ony anshylar toby ustap alyp mongoldarga tapsyrady Kүshliktin basy shabyldy al kytaj deregi Yuan shi 元史 bojynsha onyn basy buryngy bilik zhүrgizgen ajmaktarda zhurtka үlgi retinde korsetilgen Kүshliktin kyzy Lingun hatun kejinnen Shyngys hannyn uly Tolege әjel bolady zhәne odan Қutuktu atty ul tuady DerekkozderAltyn Orda Қazak handygy I bolim Қazakstan balalar enciklopediyasy T Zhumahanov B Zhumataev T Shanbaj Almaty Aruna baspasy 2007 224 bet ill ISBN 9965 26 042 7 Peter Golden Chapter 6 The Mongol Whirlwind Central Asia in World History Oxford University Press USA 2011 ISBN 978 0195338195 Biran Michal The Empire of the Qara Khitai in Eurasian History Between China and the Islamic World Cambridge University Press 2005 P 79 81 ISBN 0521842263 Biran Michal The Empire of the Qara Khitai in Eurasian History Between China and the Islamic World Cambridge University Press 2005 P 82 ISBN 0521842263 Ata Malik Juvayni The History of The World Conqueror Harvard University Press Ata Malik Juvayni The History of The World Conqueror Harvard University Press Svatopluk Soucek Chapter 6 Seljukids and Ghazvanids A history of Inner Asia Cambridge University Press 2000 ISBN 0521657040 Biran Michal The Empire of the Qara Khitai in Eurasian History Between China and the Islamic World Cambridge University Press 2005 P 195 196 ISBN 0521842263 Biran Michal The Empire of the Qara Khitai in Eurasian History Between China and the Islamic World Cambridge University Press 2005 P 83 ISBN 0521842263 Ata Malik Juvayni The History of The World Conqueror Harvard University Press F Broadbridge Anne Women and the making of the Mongol Empire Cambridge P 233 ISBN 9781108424899
