Инает Герей
Инает Герей (қырымтат. İnayet Geray; 1597 — 1637) — Герей әулетінен шыққан Қырым ханы (1635-1637), Қырым ханы II Ғазы Герейдің ұлы әрі Қырым ханы I Дәулет Герейдің немересі. 1608 жылы ағасы, Қырым ханы Тоқтамыс Герейді тұтқынға алып, өлтіргеннен кейін Инает Герей қалған бауырларымен бірге Қырымды тастап, Түркияға кетіп қалды.
| Инает Герей қырымтат. İnayet Geray, عنایت كراى | ||||
| Лауазымы | ||||
|---|---|---|---|---|
| ||||
| 1635 — 1637 | ||||
| Ізашары | Жәнібек Герей | |||
| Ізбасары | ||||
| Өмірбаяны | ||||
| Діні | ислам | |||
| Дүниеге келуі | 1597 | |||
| Қайтыс болуы | 1637 | |||
| Жерленді | Ыстанбұл | |||
| Династия | Герейлер | |||
| Әкесі | II Ғазы Герей | |||
өңдеу  | ||||
Өмірбаяны
Ол II Ғазы Герей ханның (1588–1608) ұлы еді. Ғазыда, кем дегенде, Тоқтамыс, Сефер, Инает, Хусам, Сағадат және Ауз деген ұлдары болды. Ғазы қайтыс болған соң ұлы Тоқтамыс Герейді хан етіп тағайындайды. Түріктер мұны қабылдамай, І Селәмет Герейді (1608–1610) хан етіп тағайындайды. Тоқтамыс пен оның бауыры Сеферді Селәметтің адамдары өлтіреді. Қалған ағайынды Инает, Хусам, Сағадат және Ауз аман-сау қалу үшін Түркияға жіберілді. Түркияда тұратын Герей әулетінің мүшелері, егер түріктер билеуші ханды биліктен алшақтатуға шешім қабылдаса, олардың орнын толтыру мүмкін болды.
Селәметті 1610 жылы Жәнібек тақтан тайдырып, өзін хан деп жариялады. Ол 1623 жылы Мехмет Герейдің әрекетінен тақтан айырылып қалды. Бірақ-та билікті өзіне қайтарған соң, 1635 жылы Осман билігі оны хан тағынан түсіруге шешім қабылдады.
Билік еткен кезі
1635 жылы наурызда Инает бауырларымен Қырымға аттанды. Елордаға жеткен ол бірнеше ай бойы жергілікті ақсүйектермен танысып, парсыға қарсы жорық ұйымдастырды. Бауырлары Хусам мен Сағадатты қалғай және нұреддин етіп тағайындады. Күзге қарай оның әскері Шеркессияда болды. Жорықтарының аяқталуға жақын қалғанда Қырымға бет бұрды.
Келесі жылдың көктемінде (1636) Ыстанбұлдан елші Асан аға келеді. Ол IV Мұраттың тапсырмасы бойынша ханнан дереу 60 мың қырымдықты Персияға әкелуді талап етті, әйтпесе Инает пен оның бауырларын өлтіремін деп қорқытты. Оларды тасымалдауға арналған кемелер Балаклаваға жіберілген еді. Инает жиналыс шақырған соң, ақсүйектер Иранға барудан бірауыздан бас тартты. Инает өкіректегенде, ақсүйектер оны алып тастаса, басқа ханмен де өмір сүре алатындықтарын тікелей айтты. Бірнеше оқиға мәселені одан ары нашарлатып жіберді. Қантемір солтүстікте орналасқан еді, егер әскер Қырымнан кетсе, онда ол сол жерден шабуыл жасай алар еді. Әдеттен тыс қатал қорқытудан басқа, елші әдеттегі сыйлықтарды әкелмеді, ал Кефе басшысы Қырымға салықтың әдеттегі үлесінен бас тартты. Осындайдан кейін қырымдықтар орнынан қозғалмаған соң, елші қырымдықтарды мұсылмандар емес сияқты салық төлеуге мәжбүрлеймін деп тағы қорқытты. Соңғы тіл тигізуден кейін, Инает құрылтай шақырып, онда хан, ақсүйектер мен қарапайым халық түріктерге қарсы тұруға ант берді. Жеңілген жағдайда үйлерін өртеп, түзге шегінуге ант етті. Ал елші болса Ыстанбұлға оралды.
Енді Инает 1624 және 1628 жылдары III Мехмет Герей сияқты ұқсас жағдайда болды. Ол солтүстіктен Қантемірдің, оңтүстіктен түріктердің шабуылын күтті. Сол себептен, Кефені қапыда басып алды. Ол түрік басшысын өлтіріп, Кефеге және бүкіл оңтүстік жағалауға Қырым басшысын тағайындады. Сұлтан парсы соғысымен басы бос болмады, сондықтан ол Персиямен соғысу туралы бұйрықтың орнына поляктармен соғысуды айту үшін елші жіберді. Ал Инает болса, әскерлері Қырымды тастап кеткенде жортуылға шығатындығын ұйғарып, елшіні түрмеге қамады.
Келесі бір кедергі Қантемір болды. Қантемір одақтасу туралы ұсынысты қабылдамады. Бір кезде Инаят поляк патшасына достық ұсынып хат жібереді. 1636 жылдың жазында ол тағы бір хат жолдап, Түркиямен арадағы үзілістерін жариялап, түріктерге қарсы бірігіп соғысуға айырбас ретінде қандай да бір бағынуды ұсынады. Инаят казактарға көмектері үшін ақша төлеуді ұсынды. Олар 5000 адам ұсынғанымен, 600 адамды бастаған атаман Павел Бутты ғана жіберді.
1637 жылы қаңтарда Инает Бұжаққа аттанды. Оның қол астында 150 000 қырым татарлары мен ноғайлар, ал Қантемірде тек 12 000 адам болғандығы айтылады. Қантемір түріктерден қолдау сұрайды, бірақ ешқандай жәрдем келмейді. Сонда ол кісілеріне ең жақсы мәміле жасауды бұйырып, қазынасын сақтаған жерге оңтүстікке қарай Килияға қашып кетеді, содан кейін Ыстанбұлға жол тартады. Ақкерманда Инает Орақ, Салман шаһ бастаған бұжақтармен және Қантемірдің ұлдары немесе бауырларымен кездеседі. Хан оларды кешіріп, шығысқа Қырымға көшуді бұйырады. Ол егер Қантемір берілмесе, елге басып кіреміз деген бопсалаумен сұлтанға хат жолдады. Хусам Герей Килияны басып алып, Қантемірдің қазынасымен бірге оралды. IV Мұрат алдымен дипломатияны сынап көрді. Бұжақтарды алып кеткендігіне наразы болмайтындығын, Инаетты тақтан тайдырмайтындығын айтып, Инаетқа Қырымға оралу арқылы өзінің пайымдылығын көрсетуді ұсынды. Мамыр айында түріктердің флот жинап жатқанын естіп, Қырымға шегінуді жөн көрді.
Инаят тұтқынға алынған бұжақтарды шығысқа қарай бастап барды. Ол Днепрден өтіп, бұжақтардың басына бауырлары Хусам мен Сағадатты қалдырды. Ағайындылар Бұжақ басшыларымен бірге Жан Керман бекінісінде бірнеше күн тойлады. Содан соң, Бұжақтар өзеннен өтетін түні ағайындар лагерь шетіне шатырларын тікті. Таң атқанда айғай мен мылтық дауыстарынан оянып, қоршауда қалғандығын ұқты. Салман шаһ өз адамдарын ұстап тұруға тырысқанымен, екі ағайынды аман қалмады. Жан Керманның қырымдықтарына қаза болғандарды жерлеу ғана қолған еді.
1637 жылы 13 маусымда түрік флоты Кефеге келді. Жаңа шеріктермен бірге Инаеттің мұрагері де келді. Инает берілуге шешім қабылдады. Келесі күні ол сұлтанның алдында іс-әрекеттері жайлы түсіндіру үшін Ыстанбұлға аттанды.
1637 жылы 1 шілдеде сұлтанның алдына Инает пен Қантемір келді. Ол Кефе мен Килияны басып алып, түрік басшысын өлтіріп, Ыстанбұлға шабуыл жасаймын деп қорқытқандықтан, оның ешқандай ақтайтын дәлелі болмады. Оны алып кетіп, буындырып өлтірді. Сосын Инаетты Ыстанбұлдағы Азиз Эйюб-Ансайи зиратында тиісінше қалыппен жерледі. Қантемірді Анадолыдағы бір уәлаятқа наменгер етіп жіберді, бірақ Инаеттен соң тоғыз күннен кейін оны да буындырып өлтірді.
Әдебиет
- О. Гайворонский «Созвездие Гераев»
- О. Гайворонский «Повелители двух материков» тома 1-2
- Халим Гирай «Розовый куст ханов» (история крымских ханов)
уикипедия, wiki, кітап, кітаптар, кітапхана, мақала, оқу, жүктеу, тегін, тегін жүктеу, mp3, видео, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, сурет, музыка, seks, ән, фильм, кітап, ойын, ойындар, ұялы, андроид, iOS, apple, ұялы телефон, samsung, iphone, xiomi, xiaomi, redmi, honor, oppo, nokia, sonya, mi, ДК, веб, компьютер, Инает Герей туралы ақпарат, Инает Герей дегеніміз не? Инает Герей сөзі нені білдіреді?
Inaet Gerej kyrymtat Inayet Geray 1597 1637 Gerej әuletinen shykkan Қyrym hany 1635 1637 Қyrym hany II Ғazy Gerejdin uly әri Қyrym hany I Dәulet Gerejdin nemeresi 1608 zhyly agasy Қyrym hany Toktamys Gerejdi tutkynga alyp oltirgennen kejin Inaet Gerej kalgan bauyrlarymen birge Қyrymdy tastap Tүrkiyaga ketip kaldy Inaet Gerej kyrymtat Inayet Geray عنایت كراىLauazymyTu 26 Bileushi Padishaһ zhәne Ұly Қyrym hany Tu1635 1637Izashary Zhәnibek GerejIzbasaryӨmirbayanyDini islamDүniege kelui 1597 1597 Қajtys boluy 1637 1637 Zherlendi YstanbulDinastiya GerejlerӘkesi II Ғazy Gerejondeu ӨmirbayanyOl II Ғazy Gerej hannyn 1588 1608 uly edi Ғazyda kem degende Toktamys Sefer Inaet Husam Sagadat zhәne Auz degen uldary boldy Ғazy kajtys bolgan son uly Toktamys Gerejdi han etip tagajyndajdy Tүrikter muny kabyldamaj I Selәmet Gerejdi 1608 1610 han etip tagajyndajdy Toktamys pen onyn bauyry Seferdi Selәmettin adamdary oltiredi Қalgan agajyndy Inaet Husam Sagadat zhәne Auz aman sau kalu үshin Tүrkiyaga zhiberildi Tүrkiyada turatyn Gerej әuletinin mүsheleri eger tүrikter bileushi handy bilikten alshaktatuga sheshim kabyldasa olardyn ornyn toltyru mүmkin boldy Selәmetti 1610 zhyly Zhәnibek taktan tajdyryp ozin han dep zhariyalady Ol 1623 zhyly Mehmet Gerejdin әreketinen taktan ajyrylyp kaldy Birak ta bilikti ozine kajtargan son 1635 zhyly Osman biligi ony han tagynan tүsiruge sheshim kabyldady Bilik etken kezi1635 zhyly nauryzda Inaet bauyrlarymen Қyrymga attandy Elordaga zhetken ol birneshe aj bojy zhergilikti aksүjektermen tanysyp parsyga karsy zhoryk ujymdastyrdy Bauyrlary Husam men Sagadatty kalgaj zhәne nureddin etip tagajyndady Kүzge karaj onyn әskeri Sherkessiyada boldy Zhoryktarynyn ayaktaluga zhakyn kalganda Қyrymga bet burdy Kelesi zhyldyn kokteminde 1636 Ystanbuldan elshi Asan aga keledi Ol IV Murattyn tapsyrmasy bojynsha hannan dereu 60 myn kyrymdykty Persiyaga әkeludi talap etti әjtpese Inaet pen onyn bauyrlaryn oltiremin dep korkytty Olardy tasymaldauga arnalgan kemeler Balaklavaga zhiberilgen edi Inaet zhinalys shakyrgan son aksүjekter Iranga barudan birauyzdan bas tartty Inaet okirektegende aksүjekter ony alyp tastasa baska hanmen de omir sүre alatyndyktaryn tikelej ajtty Birneshe okiga mәseleni odan ary nasharlatyp zhiberdi Қantemir soltүstikte ornalaskan edi eger әsker Қyrymnan ketse onda ol sol zherden shabuyl zhasaj alar edi Әdetten tys katal korkytudan baska elshi әdettegi syjlyktardy әkelmedi al Kefe basshysy Қyrymga salyktyn әdettegi үlesinen bas tartty Osyndajdan kejin kyrymdyktar ornynan kozgalmagan son elshi kyrymdyktardy musylmandar emes siyakty salyk toleuge mәzhbүrlejmin dep tagy korkytty Songy til tigizuden kejin Inaet kuryltaj shakyryp onda han aksүjekter men karapajym halyk tүrikterge karsy turuga ant berdi Zhenilgen zhagdajda үjlerin ortep tүzge sheginuge ant etti Al elshi bolsa Ystanbulga oraldy Endi Inaet 1624 zhәne 1628 zhyldary III Mehmet Gerej siyakty uksas zhagdajda boldy Ol soltүstikten Қantemirdin ontүstikten tүrikterdin shabuylyn kүtti Sol sebepten Kefeni kapyda basyp aldy Ol tүrik basshysyn oltirip Kefege zhәne bүkil ontүstik zhagalauga Қyrym basshysyn tagajyndady Sultan parsy sogysymen basy bos bolmady sondyktan ol Persiyamen sogysu turaly bujryktyn ornyna polyaktarmen sogysudy ajtu үshin elshi zhiberdi Al Inaet bolsa әskerleri Қyrymdy tastap ketkende zhortuylga shygatyndygyn ujgaryp elshini tүrmege kamady Kelesi bir kedergi Қantemir boldy Қantemir odaktasu turaly usynysty kabyldamady Bir kezde Inayat polyak patshasyna dostyk usynyp hat zhiberedi 1636 zhyldyn zhazynda ol tagy bir hat zholdap Tүrkiyamen aradagy үzilisterin zhariyalap tүrikterge karsy birigip sogysuga ajyrbas retinde kandaj da bir bagynudy usynady Inayat kazaktarga komekteri үshin aksha toleudi usyndy Olar 5000 adam usynganymen 600 adamdy bastagan ataman Pavel Butty gana zhiberdi 1637 zhyly kantarda Inaet Buzhakka attandy Onyn kol astynda 150 000 kyrym tatarlary men nogajlar al Қantemirde tek 12 000 adam bolgandygy ajtylady Қantemir tүrikterden koldau surajdy birak eshkandaj zhәrdem kelmejdi Sonda ol kisilerine en zhaksy mәmile zhasaudy bujyryp kazynasyn saktagan zherge ontүstikke karaj Kiliyaga kashyp ketedi sodan kejin Ystanbulga zhol tartady Akkermanda Inaet Orak Salman shaһ bastagan buzhaktarmen zhәne Қantemirdin uldary nemese bauyrlarymen kezdesedi Han olardy keshirip shygyska Қyrymga koshudi bujyrady Ol eger Қantemir berilmese elge basyp kiremiz degen bopsalaumen sultanga hat zholdady Husam Gerej Kiliyany basyp alyp Қantemirdin kazynasymen birge oraldy IV Murat aldymen diplomatiyany synap kordi Buzhaktardy alyp ketkendigine narazy bolmajtyndygyn Inaetty taktan tajdyrmajtyndygyn ajtyp Inaetka Қyrymga oralu arkyly ozinin pajymdylygyn korsetudi usyndy Mamyr ajynda tүrikterdin flot zhinap zhatkanyn estip Қyrymga sheginudi zhon kordi Inayat tutkynga alyngan buzhaktardy shygyska karaj bastap bardy Ol Dneprden otip buzhaktardyn basyna bauyrlary Husam men Sagadatty kaldyrdy Agajyndylar Buzhak basshylarymen birge Zhan Kerman bekinisinde birneshe kүn tojlady Sodan son Buzhaktar ozennen otetin tүni agajyndar lager shetine shatyrlaryn tikti Tan atkanda ajgaj men myltyk dauystarynan oyanyp korshauda kalgandygyn ukty Salman shaһ oz adamdaryn ustap turuga tyryskanymen eki agajyndy aman kalmady Zhan Kermannyn kyrymdyktaryna kaza bolgandardy zherleu gana kolgan edi 1637 zhyly 13 mausymda tүrik floty Kefege keldi Zhana sheriktermen birge Inaettin murageri de keldi Inaet beriluge sheshim kabyldady Kelesi kүni ol sultannyn aldynda is әreketteri zhajly tүsindiru үshin Ystanbulga attandy 1637 zhyly 1 shildede sultannyn aldyna Inaet pen Қantemir keldi Ol Kefe men Kiliyany basyp alyp tүrik basshysyn oltirip Ystanbulga shabuyl zhasajmyn dep korkytkandyktan onyn eshkandaj aktajtyn dәleli bolmady Ony alyp ketip buyndyryp oltirdi Sosyn Inaetty Ystanbuldagy Aziz Ejyub Ansaji ziratynda tiisinshe kalyppen zherledi Қantemirdi Anadolydagy bir uәlayatka namenger etip zhiberdi birak Inaetten son togyz kүnnen kejin ony da buyndyryp oltirdi ӘdebietO Gajvoronskij Sozvezdie Geraev O Gajvoronskij Poveliteli dvuh materikov toma 1 2 Halim Giraj Rozovyj kust hanov istoriya krymskih hanov
