Түсті металлургия
Түсті металдардың көп бөлігі аз уақыттан бері ғана пайдаланыла бастады. Ғылыми-техникалық революцияның нәтижесінде кеңінен қолданысқа түсті. Реактивті ұшақтар, ғарыш кемелерін, атом реакторларын жасау үшін ерекше қасиеттері бар, мүлдем жаңа конструкциялық материалдар қажет. Ондай қасиеттер тек түсті металдарда ғана бар.
Бұл «түсті біртектілерде» өндірістің сан алуан қажеттіліктеріне жарайтын металдар бар.
Қорғасын, никель және қалайы жемірілмейді (коррозия), титан ыстыққа төзімді келеді, ал күміс, мыс және алюминий жоғары электр өткізгіштігімен ерекшеленеді. Сондықтан олардың колданылу аясы өте ауқымды: медициналық аспаптар мен материалдардан бастап күрделі электроника мен ядролық техника осы металдардан жасалады. Және әр металл «өз кәсібін тапқан». Мысалы, алюминий «қанатты» металл болса, қалайы «консерві құтыларының металы» болып саналады.
Көптеген түсті металдардан сапасы жөнінен бастапқы материалдардан да асып түсетін қорытпалар жасалады. Мыстың қалайымен (қола), мырышпен (жез), никельмен (мельхиор), алюминиймен (дюралюминий) қорытпалары бүрыннан қолданылып келсе, ал берилий қоласы XX ғасырдың екінші жартысында пайда болды.
Түсті металдар өздерінің «салмақ дәрежелері» бойынша да ерекшеленеді. Мысалы, 2008 жылы өлемдік деңгейдегі қорытпалары галий - 95т, алюминий 40 млн тоннамен өлшенеді.
Республика Кеңес Одағының түсті металлургиясының ірі базасына айналды.
Егемендік алған жылдарда жаңа өндірістер мен тұтас зауыттар пайда болды. Бұл Қазақстанның түсті металлургиясы біздің еліміздің өнеркәсібі мен әлемдік түсті металлургиядағы алдыңғы орнын сақтап қалды.
Осыған орай түсті, ауыр, сирек кездесетін және басқа да металдар металлургиясын ажыратуға болады.
Ауыр металдар өндірісінің географиясы: шикізат көздеріне бағытталуы
Ауыр металды кендердің қурамы өте көп болып келеді. Оларды тиімді пайдалану үшін шикізатты кешенді өңдейтін комбинаттар құрылған. Шымкентте қорғасыннан баска 14 түрлі өнім алынады.
Ауыр металдарға күкірт ілесіп жүреді. Оның кендегі мөлшері 40%-ға дейін жетеді (Шығыс Қазақстандағы Николаев кеніші). Балқыту кезінде улы күкіртті газ пайда болады. Газды бөліп алып, оны күкірт қышқылына айналдырады. Бұның қоршаған ортаға тигізер зияны мол.
Ауыр металдардың тағы бір ерекшелігі - құрамында пайдалы аз болуы. Сондықтан балқыту зауыттары шикізат көзіне таяу орналасады. Бұл - оларды орналастырудағы негізгі принцип.
Ондай кендерді байыту үшін, әр компонентті біртіндеп ала отырып көп кезеңді флотация қолданады. Концентратты арнаулы пештерде балқытып, тазартылмаған металл алады. Оны шақпақтап (зиянды қоспалардан тазартып), таза шақпақталған металл алады.
Біздің елімізде ауыр түсті металдарды - мыс жөне қорғасын-мырыш (полиметалл) өндірісі салалары шығарады.
Концентраттағы металдың аз мөлшері (20-30%) мен энергияны аз қажет етуіне байланысты, мыс өндірісінің зауыттары шикізатқа таяу салынады. Мыс қоры Қазақстанның барлық аудандарында бар, ең үлкендері Орталық пен Шығыста.
Қазіргі кезде елімізде мыс негізінен Жезқазған мен Балқаштың кен-металлургиялық комбинаттарында (КМК) өндіріледі. Бұл қос кәсіпорында мыс алудың барлық сатылары бар.
Қорғасын және мырыш өнеркәсібінің ортақ шикізат базасы - полиметалл кендері бар. Ұзақ уақыт бойы олардың қоры жөнінен Шығыс пен Оңтүстік алда болды. Шығыстың кенінде қорғасынға қарағанда мырыш көп. Керісінше, Оңтүстіктің кенінде мырышқа қарағанда, қорғасын көп. Қорғасын, мырыш өнеркәсібінде концентраттың құрамында металл көбірек болады (45-65%).
Біздің еліміздегі полиметалл ендірісінің басты ауданы - Кенді Алтай. Мұнда 3 ірі орталық бар - Зырян, Риддер жөне Өскемен. Олардың арасында өзіндік «еңбек бөлінісі» қалыптасқан. Оны Өскемен СЭС-ның арзан қуатына байланысты орналастырған. Бірақ ол қорғасын өндірісімен құрамдастырылған.
Риддерде қорғасын мен мырыш өнеркәсібінің барлық кезеңдері— кенді өндіруден бастап, металл жөне қорытпа алуға дейінгі кезеңдер түгел бар. Еліміздің оңтүстігіндегі полиметалл өнеркәсібінің ірі орталығы- Шымкент. Мұнда да Өскемендегі сияқты «өндірістің жоғарғы қабаттары» жолға қойылған.
Жеңіл металдар металлургиясы: Қуат көздеріне бағытталуы
Ауыр металдарға Қарағанды жеңіл металдар кендерінде пайдалы компоненттер көп болады. Бұл - тасымалдауға қолайлы шикізат.
Бірақ оны өңдеуге орасан көп мөлшерде электр қуаты қажет. Мысалы, 1 т алюминий мен магнийге 15 мың кВт/сағ электр қуаты жұмсалса, титанға - 40 мың кВт/сағ энергия керек. Сондықтан жеңіл металдар шығаратын зауыттар арзан энергия көздеріне жақын орналасады. Бұл - оларды орналастырудың негізгі принциптері.
Біздің елімізде жеңіл металдарды алюминий мен титан-магний өнеркәсіптері өндіреді.
Жеңілдігі мен жоғары электр өткізгіштігіне байланысты ол шаруашылықта кеңінен қолданылады.
Магниттік қасиеттерінің болмауы, әсіресе, авиация, электроника және кеме жасауда, ал улы болмауы — тамақ өнеркәсібі үшін құнды болып саналады. Алюминийдің жемірілімге төзімді болуы - көлік пен құрылыс үшін тамаша сапалы өнім болып табылады.
Оны алатын шикізат құрамында алюминий тотығы (глинозем) бар боксит. Боксит Арқалық және жоғарғы өндіріледі.
Алюминий өндіру 2 кезеңнен тұрады. Бірінші кезең - бокситтен алюминий оксидін алу - материалды көп қажет ететіндіктен (1 т дайын өнімге 5 т кен), әдетте, шикізат көзіне таяу орналасады. Ол көп мөлшерде су мен жылу қуатын қажет етеді. Сондықтан алюминий оксиді зауыты Павлодарда салынған. Павлодар алюминий зауыты (ПАЗ) - әлемдегі ірі зауыттардың бірі.
Екінші қуатты көп қажет ететін кезең - алюминий оксидінен алюминий алу. Павлодарда Ақсу МАЭС-інің арзан электр қуатына бағытталып алюминий зауыты салынған.
Титан жеңіл, өте берік, жемірілмейтін металл. 10 жыл бойы теңіз суында жатқан титан табақшасының ешбір өзгеріссіз қалғандығы туралы дерек белгілі. Титаннан реактивті ұшақтардың двигательдері, кемелер мен сүңгуір қайықтардың кораптары мен химиялык құрал-жабдықтар шығарады.
Металды титан кендерінен (кұмнан) алады. Біздің елімізде онын, 3 кен орны бар. Сәтбаев байыту фабрикасының концентраты қазірдің өзінде өңделуде.
Титанды магниймен тотықсыздандырады. Сондықтан осы металдар өндірісін бір кәсіпорында - комбинатта біріктіреді. Титан-магний комбинаты Өскемен қаласында жұмыс істейді. Ол - әлемдегі өзі сияқты кәсіпорындардың ішінде қуаты жағынан ең ірісі. Комбинаттың ең негізгісіне - титан өндіру жатады.
Магний өндірісі көбінесе негізгі өнім алуға бағытталған. Бірақ ол дайын өнім - магнийді де шығарады.
Магниймен басқа металдарды да (мысалы, хром, ) тотықсыздандырады. Оның жеңіл әрі берік қорытпаларын зымыран, ұшақ және аспап жасауда қолданады. Магнийді күшті жасанды жарық көзі ретінде фотография мен аспап жасауға (фейерверктер мен «бенгал шамдарына» және т.б.) пайдаланады.
Бағалы және сирек кездесетін металдар
Алтынды Батыстан басқа елдің барлық бөлігінде өндіреді. Оны жеке кендер мен ауыр металдармен серіктес ретінде алып, Өскемен мен Балқашта шақпактайды. Барлық күмісті серіктес күйінде алады. Оның 2/3 бөлігін Жезқазған кен орны береді.
Қазақстанның барлық зауыттары сирек кездесетін металдарды өндіреді. Бұлардың барлығын да ілеспе түрінде алады. Сонымен қатар Өскемендегі Үлбі металлургия зауыты сияқты арнаулы маманданған кәсіпорындар да бар. Олар тантал мен бериллий қорытпаларын «атом металы» ретінде шығарады.
Қазақстанның металлургиялық базалары
Ортақ шикізат немесе отын қорларын пайдаланатын зауыттар тобын металлургиялық база деп атайды. Қазакстанда үш металлургиялық база бар.
Ең «көнесі» - Шығыс базасы. Ол үшін кәсіпорындарды шикізатпен қамтамасыз етіп, «өндірістің жоғарғы қабаттарын» «тұрғызып» қалыптастыруды қамтамасыз ету, яғни прокат, қорытпа, түсті металдардан дайын өнімдер шығару маңызды. Қалыптасқан екінші Орталық базасының мамандануы кеңейіп келеді. Бұл жерде мырыш өндірісі де пайда болды. Жаңа зауыттардың - қорғасын, ферроқорытпа және болат балқыту зауыттарының құрылыс жобалары зерттелуде. Жұмыс істеп тұрған кәсіпорындардың шикізат мәселелерін шешуді қажет етеді. Ондай өткір мәселе Балқаш КБК-да қалыптасқан.
Ең жас, жаңадан қалыптасып келе жатқан Солтүстік металлургия базасының болашағы зор. Қазір Ақтөбе облысында алюминий зауыты мен жаңа мыс КБК салынуда. Қалайының, никельдің, сапалы болаттың домна процесінсіз өндіріс құруды қолға алуда.
Металлургия және қоршаған орта
Металлургия табиғат кешендерінің барлық құрамдас бөліктеріне әсерін тигізеді. Тау-кен өнеркәсібі топырақ қабатын бұзып, тұтас ландшафттарды «жалмап кояды». Жер бетінде алып карьерлер мен жер астында ірі үңгірлер пайда болуда. Олар басып қалу мен антропогендік жер сілкінісі қаупін тудырады. Көп жерлерді қалдықтар: бос жыныстар мен байыту қалдықтары, металлургиялық қождар (шлактар) алып жатыр.
Егер осы қалдықтарды тегістеп жайса, еліміздің аумағының қалыңдығы 2 мм болатын қабат жауып кетер еді! Бұзылған жерлерге көп шығынды қажет ететін қалпына келтіру (рекультивация)* шаралары қажет.
Металлургия зиянды заттардың көп мөлшерін атмосфераға шығарады. Әсіресе, қалдық газдар (күкіртті жәнө т.б.) кұрамында металы бар тозаң және басқа элементтер аса қауіпті. Сонымен, түсті металлургия - Қазақстан өнеркәсібінің негізгі салаларының бірі. Өндірістің аяқталған циклі ауыр металдар металлургиясында қалыптасқан, ал жеңіл түсті металдар арзан энергия кездеріне таяу орналасады.
Дереккөздер
- Қазақстанның экономикалық және әлеуметтік географиясы: Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған оқулық /В. Усиков, Т. Казановская, А. Усикова, Г. Зөбенова. 2-басылымы, өңделген. - Алматы: Атамұра, 2009. ISBN 9965-34-934-7
| Бұл мақаланы Уикипедия сапа талаптарына лайықты болуы үшін уикилендіру қажет. |
уикипедия, wiki, кітап, кітаптар, кітапхана, мақала, оқу, жүктеу, тегін, тегін жүктеу, mp3, видео, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, сурет, музыка, seks, ән, фильм, кітап, ойын, ойындар, ұялы, андроид, iOS, apple, ұялы телефон, samsung, iphone, xiomi, xiaomi, redmi, honor, oppo, nokia, sonya, mi, ДК, веб, компьютер, Түсті металлургия туралы ақпарат, Түсті металлургия дегеніміз не? Түсті металлургия сөзі нені білдіреді?
Tүsti metaldardyn kop boligi az uakyttan beri gana pajdalanyla bastady Ғylymi tehnikalyk revolyuciyanyn nәtizhesinde keninen koldanyska tүsti Reaktivti ushaktar garysh kemelerin atom reaktorlaryn zhasau үshin erekshe kasietteri bar mүldem zhana konstrukciyalyk materialdar kazhet Ondaj kasietter tek tүsti metaldarda gana bar Bul tүsti birtektilerde ondiristin san aluan kazhettilikterine zharajtyn metaldar bar Қorgasyn nikel zhәne kalajy zhemirilmejdi korroziya titan ystykka tozimdi keledi al kүmis mys zhәne alyuminij zhogary elektr otkizgishtigimen erekshelenedi Sondyktan olardyn koldanylu ayasy ote aukymdy medicinalyk aspaptar men materialdardan bastap kүrdeli elektronika men yadrolyk tehnika osy metaldardan zhasalady Zhәne әr metall oz kәsibin tapkan Mysaly alyuminij kanatty metall bolsa kalajy konservi kutylarynyn metaly bolyp sanalady Koptegen tүsti metaldardan sapasy zhoninen bastapky materialdardan da asyp tүsetin korytpalar zhasalady Mystyn kalajymen kola myryshpen zhez nikelmen melhior alyuminijmen dyuralyuminij korytpalary bүrynnan koldanylyp kelse al berilij kolasy XX gasyrdyn ekinshi zhartysynda pajda boldy Tүsti metaldar ozderinin salmak dәrezheleri bojynsha da erekshelenedi Mysaly 2008 zhyly olemdik dengejdegi korytpalary galij 95t alyuminij 40 mln tonnamen olshenedi Respublika Kenes Odagynyn tүsti metallurgiyasynyn iri bazasyna ajnaldy Қazakstan metaldar tizimi Egemendik algan zhyldarda zhana ondirister men tutas zauyttar pajda boldy Bul Қazakstannyn tүsti metallurgiyasy bizdin elimizdin onerkәsibi men әlemdik tүsti metallurgiyadagy aldyngy ornyn saktap kaldy Osygan oraj tүsti auyr sirek kezdesetin zhәne baska da metaldar metallurgiyasyn azhyratuga bolady Auyr metaldar ondirisinin geografiyasy shikizat kozderine bagyttaluyAuyr metaldy kenderdin kuramy ote kop bolyp keledi Olardy tiimdi pajdalanu үshin shikizatty keshendi ondejtin kombinattar kurylgan Shymkentte korgasynnan baska 14 tүrli onim alynady Auyr metaldarga kүkirt ilesip zhүredi Onyn kendegi molsheri 40 ga dejin zhetedi Shygys Қazakstandagy Nikolaev kenishi Balkytu kezinde uly kүkirtti gaz pajda bolady Gazdy bolip alyp ony kүkirt kyshkylyna ajnaldyrady Bunyn korshagan ortaga tigizer ziyany mol Auyr metaldardyn tagy bir ereksheligi kuramynda pajdaly az boluy Sondyktan balkytu zauyttary shikizat kozine tayau ornalasady Bul olardy ornalastyrudagy negizgi princip Ondaj kenderdi bajytu үshin әr komponentti birtindep ala otyryp kop kezendi flotaciya koldanady Koncentratty arnauly peshterde balkytyp tazartylmagan metall alady Ony shakpaktap ziyandy kospalardan tazartyp taza shakpaktalgan metall alady Bizdin elimizde auyr tүsti metaldardy mys zhone korgasyn myrysh polimetall ondirisi salalary shygarady Koncentrattagy metaldyn az molsheri 20 30 men energiyany az kazhet etuine bajlanysty mys ondirisinin zauyttary shikizatka tayau salynady Mys kory Қazakstannyn barlyk audandarynda bar en үlkenderi Ortalyk pen Shygysta px220 Қazirgi kezde elimizde mys negizinen Zhezkazgan men Balkashtyn ken metallurgiyalyk kombinattarynda KMK ondiriledi Bul kos kәsiporynda mys aludyn barlyk satylary bar Қorgasyn zhәne myrysh onerkәsibinin ortak shikizat bazasy polimetall kenderi bar Ұzak uakyt bojy olardyn kory zhoninen Shygys pen Ontүstik alda boldy Shygystyn keninde korgasynga karaganda myrysh kop Kerisinshe Ontүstiktin keninde myryshka karaganda korgasyn kop Қorgasyn myrysh onerkәsibinde koncentrattyn kuramynda metall kobirek bolady 45 65 Bizdin elimizdegi polimetall endirisinin basty audany Kendi Altaj Munda 3 iri ortalyk bar Zyryan Ridder zhone Өskemen Olardyn arasynda ozindik enbek bolinisi kalyptaskan Ony Өskemen SES nyn arzan kuatyna bajlanysty ornalastyrgan Birak ol korgasyn ondirisimen kuramdastyrylgan Ridderde korgasyn men myrysh onerkәsibinin barlyk kezenderi kendi ondiruden bastap metall zhone korytpa aluga dejingi kezender tүgel bar Elimizdin ontүstigindegi polimetall onerkәsibinin iri ortalygy Shymkent Munda da Өskemendegi siyakty ondiristin zhogargy kabattary zholga kojylgan Zhenil metaldar metallurgiyasy Қuat kozderine bagyttaluyAuyr metaldarga Қaragandy zhenil metaldar kenderinde pajdaly komponentter kop bolady Bul tasymaldauga kolajly shikizat Birak ony ondeuge orasan kop molsherde elektr kuaty kazhet Mysaly 1 t alyuminij men magnijge 15 myn kVt sag elektr kuaty zhumsalsa titanga 40 myn kVt sag energiya kerek Sondyktan zhenil metaldar shygaratyn zauyttar arzan energiya kozderine zhakyn ornalasady Bul olardy ornalastyrudyn negizgi principteri Bizdin elimizde zhenil metaldardy alyuminij men titan magnij onerkәsipteri ondiredi Zhenildigi men zhogary elektr otkizgishtigine bajlanysty ol sharuashylykta keninen koldanylady Magnittik kasietterinin bolmauy әsirese aviaciya elektronika zhәne keme zhasauda al uly bolmauy tamak onerkәsibi үshin kundy bolyp sanalady Alyuminijdin zhemirilimge tozimdi boluy kolik pen kurylys үshin tamasha sapaly onim bolyp tabylady Ony alatyn shikizat kuramynda alyuminij totygy glinozem bar boksit Boksit Arkalyk zhәne zhogargy ondiriledi Alyuminij ondiru 2 kezennen turady Birinshi kezen boksitten alyuminij oksidin alu materialdy kop kazhet etetindikten 1 t dajyn onimge 5 t ken әdette shikizat kozine tayau ornalasady Ol kop molsherde su men zhylu kuatyn kazhet etedi Sondyktan alyuminij oksidi zauyty Pavlodarda salyngan Pavlodar alyuminij zauyty PAZ әlemdegi iri zauyttardyn biri Ekinshi kuatty kop kazhet etetin kezen alyuminij oksidinen alyuminij alu Pavlodarda Aksu MAES inin arzan elektr kuatyna bagyttalyp alyuminij zauyty salyngan Titan zhenil ote berik zhemirilmejtin metall 10 zhyl bojy teniz suynda zhatkan titan tabakshasynyn eshbir ozgerissiz kalgandygy turaly derek belgili Titannan reaktivti ushaktardyn dvigatelderi kemeler men sүnguir kajyktardyn koraptary men himiyalyk kural zhabdyktar shygarady Metaldy titan kenderinen kumnan alady Bizdin elimizde onyn 3 ken orny bar Sәtbaev bajytu fabrikasynyn koncentraty kazirdin ozinde ondelude Titandy magnijmen totyksyzdandyrady Sondyktan osy metaldar ondirisin bir kәsiporynda kombinatta biriktiredi Titan magnij kombinaty Өskemen kalasynda zhumys istejdi Ol әlemdegi ozi siyakty kәsiporyndardyn ishinde kuaty zhagynan en irisi Kombinattyn en negizgisine titan ondiru zhatady Magnij ondirisi kobinese negizgi onim aluga bagyttalgan Birak ol dajyn onim magnijdi de shygarady Magnijmen baska metaldardy da mysaly hrom totyksyzdandyrady Onyn zhenil әri berik korytpalaryn zymyran ushak zhәne aspap zhasauda koldanady Magnijdi kүshti zhasandy zharyk kozi retinde fotografiya men aspap zhasauga fejerverkter men bengal shamdaryna zhәne t b pajdalanady Bagaly zhәne sirek kezdesetin metaldarAltyndy Batystan baska eldin barlyk boliginde ondiredi Ony zheke kender men auyr metaldarmen seriktes retinde alyp Өskemen men Balkashta shakpaktajdy Barlyk kүmisti seriktes kүjinde alady Onyn 2 3 boligin Zhezkazgan ken orny beredi Қazakstannyn barlyk zauyttary sirek kezdesetin metaldardy ondiredi Bulardyn barlygyn da ilespe tүrinde alady Sonymen katar Өskemendegi Үlbi metallurgiya zauyty siyakty arnauly mamandangan kәsiporyndar da bar Olar tantal men berillij korytpalaryn atom metaly retinde shygarady Қazakstannyn metallurgiyalyk bazalaryOrtak shikizat nemese otyn korlaryn pajdalanatyn zauyttar tobyn metallurgiyalyk baza dep atajdy Қazakstanda үsh metallurgiyalyk baza bar En konesi Shygys bazasy Ol үshin kәsiporyndardy shikizatpen kamtamasyz etip ondiristin zhogargy kabattaryn turgyzyp kalyptastyrudy kamtamasyz etu yagni prokat korytpa tүsti metaldardan dajyn onimder shygaru manyzdy Қalyptaskan ekinshi Ortalyk bazasynyn mamandanuy kenejip keledi Bul zherde myrysh ondirisi de pajda boldy Zhana zauyttardyn korgasyn ferrokorytpa zhәne bolat balkytu zauyttarynyn kurylys zhobalary zerttelude Zhumys istep turgan kәsiporyndardyn shikizat mәselelerin sheshudi kazhet etedi Ondaj otkir mәsele Balkash KBK da kalyptaskan En zhas zhanadan kalyptasyp kele zhatkan Soltүstik metallurgiya bazasynyn bolashagy zor Қazir Aktobe oblysynda alyuminij zauyty men zhana mys KBK salynuda Қalajynyn nikeldin sapaly bolattyn domna procesinsiz ondiris kurudy kolga aluda Metallurgiya zhәne korshagan ortaMetallurgiya tabigat keshenderinin barlyk kuramdas bolikterine әserin tigizedi Tau ken onerkәsibi topyrak kabatyn buzyp tutas landshafttardy zhalmap koyady Zher betinde alyp karerler men zher astynda iri үngirler pajda boluda Olar basyp kalu men antropogendik zher silkinisi kaupin tudyrady Kop zherlerdi kaldyktar bos zhynystar men bajytu kaldyktary metallurgiyalyk kozhdar shlaktar alyp zhatyr Eger osy kaldyktardy tegistep zhajsa elimizdin aumagynyn kalyndygy 2 mm bolatyn kabat zhauyp keter edi Buzylgan zherlerge kop shygyndy kazhet etetin kalpyna keltiru rekultivaciya sharalary kazhet Metallurgiya ziyandy zattardyn kop molsherin atmosferaga shygarady Әsirese kaldyk gazdar kүkirtti zhәno t b kuramynda metaly bar tozan zhәne baska elementter asa kauipti Sonymen tүsti metallurgiya Қazakstan onerkәsibinin negizgi salalarynyn biri Өndiristin ayaktalgan cikli auyr metaldar metallurgiyasynda kalyptaskan al zhenil tүsti metaldar arzan energiya kezderine tayau ornalasady DerekkozderҚazakstannyn ekonomikalyk zhәne әleumettik geografiyasy Zhalpy bilim beretin mekteptin 9 synybyna arnalgan okulyk V Usikov T Kazanovskaya A Usikova G Zobenova 2 basylymy ondelgen Almaty Atamura 2009 ISBN 9965 34 934 7Bul makalany Uikipediya sapa talaptaryna lajykty boluy үshin uikilendiru kazhet
