Темір жазуы
Темір жазуы – Әмір Темірдің (1336 – 1405) Алтын Орда ханы Тоқтамысқа қарсы жорығы кезінде 1391 жылы жазылған ескерткіш.
Құлпытасты, Ұлытау бойындағы Қарсақпай кенінің жанынан, 1935 жылы қазақтың ұлы ғалым-геологы Қаныш Сәтбаев тауып зерттеген. Мәтін екі түрлі жазу үлгісінде (үстіңгі жолы араб, астыңғы сегіз жолы ұйғыр жазуымен) жазылған. Бұл ескерткішті "Алтын шоқы жазуы" деп те атайды. Қарсақпай жазуы 1936 жылы Ленинградтағы (қазіргі Санкт-Петербург) Эрмитаж мұражайына апарылып, әлікүнге дейңн сонда сақталуда. Жазуды 1940 жылы Николас Поппе зерттеп, басып шығарса, кейін Нәпіл Базылхан, Хасан Ерен, Ольга Борисовна Фролова, А.П.Григорьев, Н.Н. Телицын, А.Н. Пономарев пен Зеки Велиди Тоған тағы зерттеген.
Көлемі
Жазудың өлшемі 80х40 сантиметр. Оюдың тереңдігі 1,5-2 миллиметр шамасында. Жазбалары араб және шағатай тілдерінде, сызықтарының арасы 18 сантиметр.
Сипаттамасы
Жазбада Алтын Орда билеушісі болған Тоқтамысқа қарсы 1391 жылғы жорық туралы, оған қарсы шыққан түркі-моңғол жаулаушысы Темір 300 000 әскерімен шыққаны және Бетпақдала арқылы өткен жолы көрсетілген. XV ғасырдың бірінші ширегінде жазылған «Зафарнамада» (Жеңіс кітабы) оның авторы Шараф ад-Дин Али Йезди сол жорықтың бір тарихи оқиғасын келтіреді: Сол даланы шолу үшін Темір таудың басына көтерілді, бүкіл жазық жасыл болды. Ол сол күні сонда қалды да, бұйрық беріп сарбаздарға тастарды әкелтіп, биік белгі қойылды. Шебер тас кесушілер үстінен сол күннің күні мен жазуын қалдырған, сүйтіп тарихта өз заманының естелігін қалдырды.
Толық мәтін
Араб жазуы
Араб транслитерациясы: (Халықаралық Түркі академиясы бойынша)
Бисмилләһиррахманиррахим
Мәликул муликл құддусул хәккул муминул муһаминул заббарул
кадирул хакимул мумитул хайиу
Аудармасы:
Қайырымды, рахымды Аллаһтың атымен бастаймын
Баршылық Иесі, Ақиқаттың негізі, Қырағы Қорғаушы, Құдіретті және Қаһарлы
Өмір мен өлімнің дана берушісі
Шағат жазуы
Шағатай транслитерациясы:
Tariq yettı yuz yıl toqsan üçintä qoy yaznıŋ ara ay
Turannıŋ sultānı Timurbäg üç yuz miŋ çärig bilä
Islām üçün Toqtamışqan bulğar qanıqa yurıdı
Bu yergä yetip bälgü bolzun tep bu obanı qopardı
Täŋri nısbat bergäy inşalla
Täŋri ul kişikä rahmat qılğay bizni duā bıla yād qılğay
Аудармасы:
Жаз жеті жүз тоқсан үшінде, қой жылы көктемнің орта айы
Тұранның сұлтаны Темір-бек үш жүз мың жасақпен
Ислам үшін Тоқтамысхан Бұлғар ханына аттанды
Бұл жерге жетіп, белгі болсын деп бұл обаны тұрғызды
Тәңірі нәсібесін бергей иншалла!
Тәңір ел халқына рақымын берсін! (олар) бізді дұғамен еске алсын!
Дереккөздер
- «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
- Понамарев А. И. (1945). "ПОПРАВКИ К ЧТЕНИЮ "НАДПИСИ ТИМУРА" (Amendments to the Readings of Timor's inscriptions" (PDF). Советское востоковедение (Soviet Oriental Studies) (in Russian). 3. Москва: Академия наук СССР: 222–224.
- "Emir Temir'in Yazıtı (Karsakpay //Аltın Şokı anıtı), 1391. Karsakpay Anıtı. Petersburg, Devlet Ermitaj Sergisi Karsakpay Anıtı. N.N.Poppe". 2 October 2020.
уикипедия, wiki, кітап, кітаптар, кітапхана, мақала, оқу, жүктеу, тегін, тегін жүктеу, mp3, видео, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, сурет, музыка, seks, ән, фильм, кітап, ойын, ойындар, ұялы, андроид, iOS, apple, ұялы телефон, samsung, iphone, xiomi, xiaomi, redmi, honor, oppo, nokia, sonya, mi, ДК, веб, компьютер, Темір жазуы туралы ақпарат, Темір жазуы дегеніміз не? Темір жазуы сөзі нені білдіреді?
Temir zhazuy Әmir Temirdin 1336 1405 Altyn Orda hany Toktamyska karsy zhorygy kezinde 1391 zhyly zhazylgan eskertkish Әmir Temir tasy Ermitazh murazhajynda Қulpytasty Ұlytau bojyndagy Қarsakpaj keninin zhanynan 1935 zhyly kazaktyn uly galym geology Қanysh Sәtbaev tauyp zerttegen Mәtin eki tүrli zhazu үlgisinde үstingi zholy arab astyngy segiz zholy ujgyr zhazuymen zhazylgan Bul eskertkishti Altyn shoky zhazuy dep te atajdy Қarsakpaj zhazuy 1936 zhyly Leningradtagy kazirgi Sankt Peterburg Ermitazh murazhajyna aparylyp әlikүnge dejnn sonda saktaluda Zhazudy 1940 zhyly Nikolas Poppe zerttep basyp shygarsa kejin Nәpil Bazylhan Hasan Eren Olga Borisovna Frolova A P Grigorev N N Telicyn A N Ponomarev pen Zeki Velidi Togan tagy zerttegen KolemiZhazudyn olshemi 80h40 santimetr Oyudyn terendigi 1 5 2 millimetr shamasynda Zhazbalary arab zhәne shagataj tilderinde syzyktarynyn arasy 18 santimetr SipattamasyZhazbada Altyn Orda bileushisi bolgan Toktamyska karsy 1391 zhylgy zhoryk turaly ogan karsy shykkan tүrki mongol zhaulaushysy Temir 300 000 әskerimen shykkany zhәne Betpakdala arkyly otken zholy korsetilgen XV gasyrdyn birinshi shireginde zhazylgan Zafarnamada Zhenis kitaby onyn avtory Sharaf ad Din Ali Jezdi sol zhoryktyn bir tarihi okigasyn keltiredi Sol dalany sholu үshin Temir taudyn basyna koterildi bүkil zhazyk zhasyl boldy Ol sol kүni sonda kaldy da bujryk berip sarbazdarga tastardy әkeltip biik belgi kojyldy Sheber tas kesushiler үstinen sol kүnnin kүni men zhazuyn kaldyrgan sүjtip tarihta oz zamanynyn esteligin kaldyrdy Tolyk mәtinArab zhazuy Arab transliteraciyasy Halykaralyk Tүrki akademiyasy bojynsha Bismillәһirrahmanirrahim Mәlikul mulikl kuddusul hәkkul muminul muһaminul zabbarul kadirul hakimul mumitul hajiu Audarmasy Қajyrymdy rahymdy Allaһtyn atymen bastajmyn Barshylyk Iesi Akikattyn negizi Қyragy Қorgaushy Қudiretti zhәne Қaһarly Өmir men olimnin dana berushisi Shagat zhazuy Shagataj transliteraciyasy Tariq yetti yuz yil toqsan ucinta qoy yazniŋ ara ay Turanniŋ sultani Timurbag uc yuz miŋ carig bila Islam ucun Toqtamisqan bulgar qaniqa yuridi Bu yerga yetip balgu bolzun tep bu obani qopardi Taŋri nisbat bergay insalla Taŋri ul kisika rahmat qilgay bizni dua bila yad qilgay Audarmasy Zhaz zheti zhүz toksan үshinde koj zhyly koktemnin orta ajy Turannyn sultany Temir bek үsh zhүz myn zhasakpen Islam үshin Toktamyshan Bulgar hanyna attandy Bul zherge zhetip belgi bolsyn dep bul obany turgyzdy Tәniri nәsibesin bergej inshalla Tәnir el halkyna rakymyn bersin olar bizdi dugamen eske alsyn Derekkozder Қazakstan Ұlttyk encklopediya Bas redaktor Ә Nysanbaev Almaty Қazak enciklopediyasy Bas redakciyasy 1998 ISBN 5 89800 123 9 VIII tom Ponamarev A I 1945 POPRAVKI K ChTENIYu NADPISI TIMURA Amendments to the Readings of Timor s inscriptions PDF Sovetskoe vostokovedenie Soviet Oriental Studies in Russian 3 Moskva Akademiya nauk SSSR 222 224 Emir Temir in Yaziti Karsakpay Altin Soki aniti 1391 Karsakpay Aniti Petersburg Devlet Ermitaj Sergisi Karsakpay Aniti N N Poppe 2 October 2020
