Ұлы географиялық ашылулар
Ұлы географиялық ашылулар, Ұлы географиялық жаңалықтар — 15 ғ-дың соңы мен 17 ғ-дың ортасы аралығында еуропалық саяхатшылардың жаңа жерлерді, құрлықтар мен аралдарды, мұхиттар мен теңіздерді, аса маңызды теңіз жолдарын ашу кезеңі. Бұл кезең тарихқа Ұлы географиялық ашылулар заманы деген атпен енді. Жаңа жерлердің көптеп ашылуы Еуропадан Оңт. және Шығыс Азия елдеріне теңіз жолдарын іздеумен тікелей байланысты болды. Мұндай ізденістің басты себептері:
- 15 ғ-дың ортасына қарай Еуропа елдерінде өнеркәсіп пен сауданың мықтап өркендеуі, Еуропаны Шығыс Азиямен байланыстыратын құрлық жолын және кеме қатынасы өркендеген Жерорта теңізінің шығыс жағалауын түріктердің басып алуы, ашық мұхитқа шығып, алысқа жүзе алатын берік кемелердің жасалуы, ғылым мен техниканың жандануы бұған қолайлы жағдай туғызды. Араб саяхатшысы Әбу-Абдаллаї Мұхаммед ибн Баттута Еуропа саяхатшыларына дейін 30 жыл бойы саяхат жасап, Африканың солт. жағалауын бойлай жүзіп, Танжер қаласынан (Марокко) бастап Египет, Арабия, Кіші Азия түбегін, Қырым, Ресей, Орталық Азия, Иран, Ауғанстан, Үндістан, Қытай, Индонезия, Испанияда болған. Ұлы географиялық ашылуларды сол кезде күшті дамыған елдер — Португалия мен Испания бастады.
- ХV ғасырдыңдың екінші жартысында Португалия ханзадасы, теңізші Генрих (Энрико) Африка жағалауына көптеген экспедициялар ұйымдастырып отырды. Португал теңізшілері құрлықтың батыс және оңт. жағалауын бойлай жүзді.
- 1488 жылы Бартоломеу Диаш Африканың оңтүстік шетіндегі Қайырлы Үміт мүйісіне жетті. Португалдардың бұл саяхаттары Ұлы географиялар ашылулардың бастамасы болды. Олармен бәсекелес испандықтар Шығыс Азияға апаратын теңіз жолын батыстан іздеуге тиіс болды. Орта ғасырларда ежелгі дүние ғалымдарының Жерді шар тәріздес деген ұмытылған пікірі қайта жандана бастаған еді. Осыған сәйкес бірқатар ғалымдар мен теңізшілер Испаниядан шығып үнемі батысқа қарай жүзе берсе Азия жағалауына жетуге болады деп есептеді. Неміс картографы М.Бехаймның глобусында (1492) және Италия космографы П.Тосканеллидің картасында (15 ғасырдың екінші жартысы) Еуропаның батыс жағалауы мен Азияның шығыс жағалауы арасында ешқандай құрлық жоқ, мұхиттың ені кішірейтіліп көрсетілген. Христофор Колумбтың осы пікірге негізделіп ұйымдастырылған экспедициясы
- 1492 ж. Американы ашты. Оның 4 саяхатының (1492 — 1504) нәтижесінде Орт. Америкадағы Багам, Үлкен Антиль және Кіші Антиль аралдары, Оңт. Американың солт. жағалауы ашылды.
- 1497 — 99 ж. португал теңізшісі Гама (Васко-да-Гама) Африканы оңтүстігінен айналып өтіп, Үндістанға апаратын теңіз жолын ашты (экспед-ны Африка жағалауынан әрі қарай араб лоцманы бастап барды).
- 1497 ж. ағылшын теңізшісі Үндістан мен Қытайға Солт. теңіз жолын іздеу кезінде Нью-Фаундленд аралдарына және Лабрадорға жүзіп барып, Солт. Американы ашуды бастады. Х.Колумбтан кейін испан және португал теңіз саяхатшылары Оңтүстік Америго Веспуччи құрлықтың жағалауларына бірнеше рет жүзіп барып, оны жаңа дүние ретінде сипаттап жазды. Бұдан әрі испан конкистадорлары Солт. және Оңт. Американың ішкі аудандарын жаулау кезінде бірқатар жаңа жерлер ашты (, Х.).
- 1503 ж. Панама мойнағы арқылы Тынық мұхит жағалауына шықты. Бальбоаның жаңалығы Атлант мұхитынан “Жаңа Дүниені” айналып, “Оңтүстік теңізге” (мойнақтан қарағанда оңтүстікте көрінетіндіктен саяхатшылар солай деп атаған) асатын жолды іздеу туралы ой тудырды. Бұл идеяны Фернан Магеллан басқарған испан экспедициясы жүзеге асырды. Фернан Магеллан және оның серіктері Атлант мұхитынан жол тауып, Тынық мұхитқа өтті, онан әрі дүние жүзін айналып шықты (1519 — 1522).
- 16 ғасырдың ортасында Ұлы географиялық ашылулар заманының бірінші кезеңі аяқталды.
- 16 ғасырдың 2-жартысынан 17 ғасырдың 2-жартысына дейін созылған екінші кезеңнің басында Шығыс Азия елдерінеЕуразияның және Солтүстік Американың солт. жағалауын айналып жүретін теңіз жолын (Солт.-шығыс және Солтүстік-батыс жолдарын) іздеуге байланысты географиялық ашылулар жасалды. Еуропадан Үндістан мен Қытайға баратын Оңтүстік теңіз жолдары Испания менПортугалияның қолында қалғандықтан жаңадан өркендеп келе жатқан Англия мен Нидерланд теңіз жолын басқа жақтан, солт-тен іздеуге мәжбүр болды. Солтүстік-батыс жолды іздеу барысында
- М.Фробишер (1576 — 1578),
- Д.Дэвис (1585 — 1587),
- Генри Гудзон (1610),
- Уилиям Баффин (1612 — 1616) Американың арктикалық бөлігінің аралдардан тұратынын анықтады.
Ағылшындар мен голландттардың Солт.-шығыс жолды іздеуі ( 1556, 1580, Виллем Баренц 1594, 1664 — 1668) нәтиже бермеді. Олар Баренц және Кар теңіздерінде жүзіп Ямал түбегіне дейін ғана жете алды. 16 ғасырдың соңы мен 17 ғасырдың 1-жартысында орыстар көптеген географиялық жаңалықтарға қол жеткізді. Орыс казактары бас-аяғы 50 жылдай уақытта Оралдан (1584) Тынық мұхитқа дейін (1639) жетті.
- 1639 ж. И.Москвитиннің отряды Охота теңізінің жағалауына шықты.
- 1644 — 45 ж. В.Поярков Амурды бойлап, оның сағасына дейін барды. Көп ұзамай-ақ Е.Хабаров 1647 —51 ж. Амур өлкесіне бірнеше жорық жасады.
- 1648 ж. Семен Дежнев пен Ф.Попов Азияның солтүстік-шығыс жағалауын бойлай жүзіп, Азияны Америкадан бөлетін бұғазды ашты. Осы ашылулармен бір уақытта француздар (С.Шамплен, Э.Брюле, т.б.) Солтүстік Американың ішкі бөлігіне өтіп, Аппалачтың солтүстігін, Ұлы көлдерді ашты. Бұл кезде голландтар Оңтүстік жарты шарда “Белгісіз оңтүстік жерді” (Terra іncognіto Australіs) іздеумен айналысты.
- 1605 ж. олар Үнді мұхитымен жүзу кезінде Австралияның солт.-батыс жағалауын көрген болатын.
- 1641 — 43 ж. Аустралияны айнала жүзіп, оның полюстік аймақты түгел қамтитын қиялдағы “Белгісіз оңтүстік жерден” бөлек екенін анықтады, Жаңа Зеландияны және бірнеше топаралдарды ашты. Ұлы географиялық ашылулар нәтижесінде адамдардың Жер туралы түсінігі түбегейлі өзгерді. Картаға “Ескі Дүниеге ” қосымша жаңа дүние бөліктері — Америка мен Австралия, Жер шарындағы ең үлкен — Тынық мұхит, көптеген аралдар, теңіздер мен бұғаздар енді. Жердің шар тәрізді екендігі түпкілікті дәлелденді. Жер бетінде ежелгі ғалымдар ойлағандай құрлық емес, судың басым екендігі анықталып, біртұтас дүниежүзілік мұхит ұғымы қалыптасты. Ұлы географиялық ашылулар түрлі ғылым салаларын дамытуға негіз салумен бірге әлем елдерінің әлеуметтік-экономикалық дамуына ықпал жасады. Жаңа ашылған жерлердегі елдерді жаулап алу әлемдік отарлау үрдісіне бастама берді.
Дереккөздер
- “Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
| Бұл мақаланы Уикипедия сапа талаптарына лайықты болуы үшін уикилендіру қажет. |
уикипедия, wiki, кітап, кітаптар, кітапхана, мақала, оқу, жүктеу, тегін, тегін жүктеу, mp3, видео, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, сурет, музыка, seks, ән, фильм, кітап, ойын, ойындар, ұялы, андроид, iOS, apple, ұялы телефон, samsung, iphone, xiomi, xiaomi, redmi, honor, oppo, nokia, sonya, mi, ДК, веб, компьютер, Ұлы географиялық ашылулар туралы ақпарат, Ұлы географиялық ашылулар дегеніміз не? Ұлы географиялық ашылулар сөзі нені білдіреді?
Ұly geografiyalyk ashylular Ұly geografiyalyk zhanalyktar 15 g dyn sony men 17 g dyn ortasy aralygynda europalyk sayahatshylardyn zhana zherlerdi kurlyktar men araldardy muhittar men tenizderdi asa manyzdy teniz zholdaryn ashu kezeni Bul kezen tarihka Ұly geografiyalyk ashylular zamany degen atpen endi Zhana zherlerdin koptep ashyluy Europadan Ont zhәne Shygys Aziya elderine teniz zholdaryn izdeumen tikelej bajlanysty boldy Mundaj izdenistin basty sebepteri 15 g dyn ortasyna karaj Europa elderinde onerkәsip pen saudanyn myktap orkendeui Europany Shygys Aziyamen bajlanystyratyn kurlyk zholyn zhәne keme katynasy orkendegen Zherorta tenizinin shygys zhagalauyn tүrikterdin basyp aluy ashyk muhitka shygyp alyska zhүze alatyn berik kemelerdin zhasaluy gylym men tehnikanyn zhandanuy bugan kolajly zhagdaj tugyzdy Arab sayahatshysy Әbu Abdallayi Muhammed ibn Battuta Europa sayahatshylaryna dejin 30 zhyl bojy sayahat zhasap Afrikanyn solt zhagalauyn bojlaj zhүzip Tanzher kalasynan Marokko bastap Egipet Arabiya Kishi Aziya tүbegin Қyrym Resej Ortalyk Aziya Iran Auganstan Үndistan Қytaj Indoneziya Ispaniyada bolgan Ұly geografiyalyk ashylulardy sol kezde kүshti damygan elder Portugaliya men Ispaniya bastady HV gasyrdyndyn ekinshi zhartysynda Portugaliya hanzadasy tenizshi Genrih Enriko Afrika zhagalauyna koptegen ekspediciyalar ujymdastyryp otyrdy Portugal tenizshileri kurlyktyn batys zhәne ont zhagalauyn bojlaj zhүzdi 1488 zhyly Bartolomeu Diash Afrikanyn ontүstik shetindegi Қajyrly Үmit mүjisine zhetti Portugaldardyn bul sayahattary Ұly geografiyalar ashylulardyn bastamasy boldy Olarmen bәsekeles ispandyktar Shygys Aziyaga aparatyn teniz zholyn batystan izdeuge tiis boldy Orta gasyrlarda ezhelgi dүnie galymdarynyn Zherdi shar tәrizdes degen umytylgan pikiri kajta zhandana bastagan edi Osygan sәjkes birkatar galymdar men tenizshiler Ispaniyadan shygyp үnemi batyska karaj zhүze berse Aziya zhagalauyna zhetuge bolady dep eseptedi Nemis kartografy M Behajmnyn globusynda 1492 zhәne Italiya kosmografy P Toskanellidin kartasynda 15 gasyrdyn ekinshi zhartysy Europanyn batys zhagalauy men Aziyanyn shygys zhagalauy arasynda eshkandaj kurlyk zhok muhittyn eni kishirejtilip korsetilgen Hristofor Kolumbtyn osy pikirge negizdelip ujymdastyrylgan ekspediciyasy 1492 zh Amerikany ashty Onyn 4 sayahatynyn 1492 1504 nәtizhesinde Ort Amerikadagy Bagam Үlken Antil zhәne Kishi Antil araldary Ont Amerikanyn solt zhagalauy ashyldy 1497 99 zh portugal tenizshisi Gama Vasko da Gama Afrikany ontүstiginen ajnalyp otip Үndistanga aparatyn teniz zholyn ashty eksped ny Afrika zhagalauynan әri karaj arab locmany bastap bardy 1497 zh agylshyn tenizshisi Үndistan men Қytajga Solt teniz zholyn izdeu kezinde Nyu Faundlend araldaryna zhәne Labradorga zhүzip baryp Solt Amerikany ashudy bastady H Kolumbtan kejin ispan zhәne portugal teniz sayahatshylary Ontүstik Amerigo Vespuchchi kurlyktyn zhagalaularyna birneshe ret zhүzip baryp ony zhana dүnie retinde sipattap zhazdy Budan әri ispan konkistadorlary Solt zhәne Ont Amerikanyn ishki audandaryn zhaulau kezinde birkatar zhana zherler ashty H 1503 zh Panama mojnagy arkyly Tynyk muhit zhagalauyna shykty Balboanyn zhanalygy Atlant muhitynan Zhana Dүnieni ajnalyp Ontүstik tenizge mojnaktan karaganda ontүstikte korinetindikten sayahatshylar solaj dep atagan asatyn zholdy izdeu turaly oj tudyrdy Bul ideyany Fernan Magellan baskargan ispan ekspediciyasy zhүzege asyrdy Fernan Magellan zhәne onyn serikteri Atlant muhitynan zhol tauyp Tynyk muhitka otti onan әri dүnie zhүzin ajnalyp shykty 1519 1522 16 gasyrdyn ortasynda Ұly geografiyalyk ashylular zamanynyn birinshi kezeni ayaktaldy 16 gasyrdyn 2 zhartysynan 17 gasyrdyn 2 zhartysyna dejin sozylgan ekinshi kezennin basynda Shygys Aziya elderineEuraziyanyn zhәne Soltүstik Amerikanyn solt zhagalauyn ajnalyp zhүretin teniz zholyn Solt shygys zhәne Soltүstik batys zholdaryn izdeuge bajlanysty geografiyalyk ashylular zhasaldy Europadan Үndistan men Қytajga baratyn Ontүstik teniz zholdary Ispaniya menPortugaliyanyn kolynda kalgandyktan zhanadan orkendep kele zhatkan Angliya men Niderland teniz zholyn baska zhaktan solt ten izdeuge mәzhbүr boldy Soltүstik batys zholdy izdeu barysynda M Frobisher 1576 1578 D Devis 1585 1587 Genri Gudzon 1610 Uiliyam Baffin 1612 1616 Amerikanyn arktikalyk boliginin araldardan turatynyn anyktady Kantino Planisferasy 1502 saktalgan portugal navigaciyalyk kartalarynyn en ezhelgisizhibek zholy zhәne dәmdeuishterdin zholyMarko Polonyn SayahattarHristofor Kolumbtyn tort sayahattar Agylshyndar men gollandttardyn Solt shygys zholdy izdeui 1556 1580 Villem Barenc 1594 1664 1668 nәtizhe bermedi Olar Barenc zhәne Kar tenizderinde zhүzip Yamal tүbegine dejin gana zhete aldy 16 gasyrdyn sony men 17 gasyrdyn 1 zhartysynda orystar koptegen geografiyalyk zhanalyktarga kol zhetkizdi Orys kazaktary bas ayagy 50 zhyldaj uakytta Oraldan 1584 Tynyk muhitka dejin 1639 zhetti 1639 zh I Moskvitinnin otryady Ohota tenizinin zhagalauyna shykty 1644 45 zh V Poyarkov Amurdy bojlap onyn sagasyna dejin bardy Kop uzamaj ak E Habarov 1647 51 zh Amur olkesine birneshe zhoryk zhasady 1648 zh Semen Dezhnev pen F Popov Aziyanyn soltүstik shygys zhagalauyn bojlaj zhүzip Aziyany Amerikadan boletin bugazdy ashty Osy ashylularmen bir uakytta francuzdar S Shamplen E Bryule t b Soltүstik Amerikanyn ishki boligine otip Appalachtyn soltүstigin Ұly kolderdi ashty Bul kezde gollandtar Ontүstik zharty sharda Belgisiz ontүstik zherdi Terra incognito Australis izdeumen ajnalysty 1605 zh olar Үndi muhitymen zhүzu kezinde Avstraliyanyn solt batys zhagalauyn korgen bolatyn 1641 43 zh Australiyany ajnala zhүzip onyn polyustik ajmakty tүgel kamtityn kiyaldagy Belgisiz ontүstik zherden bolek ekenin anyktady Zhana Zelandiyany zhәne birneshe toparaldardy ashty Ұly geografiyalyk ashylular nәtizhesinde adamdardyn Zher turaly tүsinigi tүbegejli ozgerdi Kartaga Eski Dүniege kosymsha zhana dүnie bolikteri Amerika men Avstraliya Zher sharyndagy en үlken Tynyk muhit koptegen araldar tenizder men bugazdar endi Zherdin shar tәrizdi ekendigi tүpkilikti dәleldendi Zher betinde ezhelgi galymdar ojlagandaj kurlyk emes sudyn basym ekendigi anyktalyp birtutas dүniezhүzilik muhit ugymy kalyptasty Ұly geografiyalyk ashylular tүrli gylym salalaryn damytuga negiz salumen birge әlem elderinin әleumettik ekonomikalyk damuyna ykpal zhasady Zhana ashylgan zherlerdegi elderdi zhaulap alu әlemdik otarlau үrdisine bastama berdi Derekkozder Қazakstan Ұlttyk encklopediya Bas redaktor Ә Nysanbaev Almaty Қazak enciklopediyasy Bas redakciyasy 1998 ISBN 5 89800 123 9Bul makalany Uikipediya sapa talaptaryna lajykty boluy үshin uikilendiru kazhet
