Циклдік ғалам моделі
Циклдік ғалам моделі (ағылш. Cyclic model, немесе тербелмелі модель) — ғаламды шексіз, қайталанбалы, өздік-сақталатын цикл ретінде түсінетін космологиялық модель. Мысалы, 1930 жылы Альберт Эйнштейн тербелмелі ғалам теориясын ұсынды: ғалам мәңгілік тербелмелі түрде Жойқын жарылыстан басталып, Жойқын сығылуда аяқтайды; оның аралғында ғалам біртіндеп кеңейеді, өйткені заттың гравитациялық тартылысы оның қайтадан ыдырауына және серпілуіне әкеледі.
Жалпы шолу
1920 жылдары теориялық физиктер, әсіресе Альберт Эйнштейн ғаламның (толассыз) балама ретінде циклдік модельдің мүмкіндігін қарастырды. Алайда, 1934 жылы Ричард С.Толманның жұмысы циклдік проблемаға байланысты алғашқы талпыныстардың сәтсіз аяқталғанын көрсетті: Термодинамиканың екінші заңына сәйкес энтропия тек артумен болады. Бұл циклдің ұзағырақ және үлкенірек болатынын білдіреді. Кері қарай экстраполяция жасағанда, қазіргінің алдындағы цикл қысқарақ және кішірек болады да жойқын жарылыста шегіне жетеді. Бұл жұмбақ талай ондаған жыл бойы сақталып келді, тек ХХІ ғ басында ашылған Қараңғы энергия компоненті циклдік космологияға жаңа үміт сыйлады. 2011 жылғы бесжылдық зерттеу 200 000 галактиканы және 7 млрд жылдық космостық уақытты қамтып, "Қараңғы энергия үдеген жылдамдықпен біздің ғаламды қозғалтып отырғанын" растады.
Жаңа бір циклдік модель - бұл алдыңғы экпиротикалық модельден алынған ғалам жаратылысының (Brane cosmology) моделі. Оны 2001 жылы Принстон университетінің Пол Стейнхардт пен Кембридж университетінің Нейл Турок ұсынған болатын. Бұл теория ғаламның бір рет емес, бірнеше рет пайда болатынын сипаттайды. Бұл теория космологиялық тұрақты деп аталатын энергияның серпінді формасы қалай ғаламның кеңеюін тездететінін, ал ол жойқын жарылыстың стандартты моделі болжанғанға қарағанда кіші шамада екенін түсіндіруі мүмкін.
Фантомдық энергия ұғымына негізделген басқа циклдік модельді 2007 жылы Чапел Хиллдегі Солтүстік Каролина университетінің профессоры Лорис Баум мен Пол Фрэмптон ұсынды.
Басқа циклдік модельдерге конформациялық циклдік космология және циклдік кванттық космология жатады.
Стейнхардт-Турок моделі
Стейнхардт-Турок моделі (The Steinhardt–Turok model) деп аталатын бұл циклдық модель бойынша екі параллель орбитальды жазықтық немесе жоғары өлшемді кеңістікте периодты соқтығысады. Көрінекі төрт-өлшемді ғалам осы бірінде жатыр. Соқтығысулар тараюдан кеңеюге немесе бірден Жойқын жарылысқа дейін болған Жойқын сығылуға сәйкес келеді. Біз кезекте көріп тұрған заттар мен радиациялар соңғы соқтығысу барысында пайда болған болып, оның моделін Браналарға дейінгі белгіледі. Миллиардтаған жылдардан соң ғалам біз қазір байқаған күйіне жетті; тағы миллиардтаған жылдардан сол ол қайтадан тарая бастайтын болады. Қараңғы энергия Браналар арасындағы күшке сәйкес келеді және монополь, көкжиек және тегіс мәселелерін ғылыми шешім етуде шешуші рөл атқарады. Сондай-ақ, бұл циклдер шексіз-шетсіз түрде өткен мен болашақ ішінде жалғасуы мүмкін, ал шешім - (Attractor) болып, ол ғаламның толық тарихымен қамтамасыз ете алады.
Ричард С.Толман (Richard C. Tolman) көрсеткендей, ертеректегі Циклдік ғалам моделі сәтсіз болды, өйткені ғалам термодинамикалық өлімді бастан кешіреді. Ал, жаңа Циклдік ғалам моделінде әрбір циклдегі тор кеңеюі арқылы энтропияның артуына, Ғаламның жылулық өліміне жол берілмеді. Дегенмен, бұл модельде басы ашық маңызды мәселелер бар. Солардың арасындағы ең бастысы, соқтығысатын Браналар Желі теоретиктеріне түсініксіз, ал спектрдің өзгеріссіз шамасы Жойқын сығылудан жойылатын, жойылмайтынын ешкім білмейді. Әсіресе, жағдайында, вакуумдық тербелістерді жаратуға қажет күштердің жалпы сипаттамасы (экпиротикалық сценарийде, Браналар арасындағы күш) белгілі болған кезде, кандидат жоқ.
Баум-Фрамптон моделі
2007 жылғы бұл циклдік модел деп аталатын қараңғы энергияның экзотикалық түрін болжайды, ол теріс кинетикалық энергияға ие және ғаламның аяқтауына себеп болады деп есептеледі. Егер ғаламға қараңғы энергия үстемдік ететін болса, әрі энергия тығыздығы 
, ал қысым p болған, 
шартын қанағаттандыратын параметрі 
болса, бұл шарт орындалады. Керісінше, Стейнхардт-Турок бойынша 
делінеді. Баум-Фрамптон моделі бойынша, Жойқын жыртылутан бұрынғы септиллион (немесе одан да аз) секундтта (яғни 10−24 секунд немесе одан да аз) бір айналым жүз беріп, ғаламымызда тек себеп-салдар қосымшасы (patch) ғана қалады. Жалпы қосымша (The generic patch) Кварктерді, лептонды немесе күш тасымалдаушыны қамтымайды; тек энтропиясы жоғалған қараңғы энергия ғана болады. Бұл әлдеқайда кіші ғаламның адиабатикалық процесінде энтропияның үздіксіз жойылуы болады, әрі айналымнан бұрын ыдырап кеткен Қара құрдымды да қамтымайды.
Ғалам "бостыққа оралады" деген идея осы циклдік модельдің негізгі идеясы есептеледі, әрі құрылымның шамадан тыс қалыптасуы, қара тесіктердің кеңеюі және кеңеюі, сондай-ақ фазалық ауысулар сияқты келісім кезеңінде материямен кездесетін көптеген қиындықтардан аулақ болады. мысалы QCD және электроактивті симметрияны қалпына келтіру. Бұлардың кез-келгені термодинамиканың екінші заңын бұзбау үшін ертерек ерте серпіліс тудыруы мүмкін. Шынымен шексіз циклдік космологияда энтропия мәселесіне байланысты < −1 жағдайы қисынсыз болуы мүмкін. Осыған қарамастан, тәсілдің сәйкестігін растау үшін көптеген резервтік техникалық есептеулер қажет. Модель идеяларды жол теориясынан алса да, ол міндетті түрде жолдарға немесе жоғары өлшемдерге берілмейді, бірақ мұндай алыпсатарлық құрылғылар ішкі консистенцияны зерттеудің ең жедел әдістерін ұсынуы мүмкін. Баум-Фрамптон үлгісіндегі мәні кездейсоқ жасалуы мүмкін, бірақ −1 ден төмен болуы керек.
Басқа циклді моделдер
(Conformal cyclic cosmology) - Роджер Пенроуз ұсынған, жалпы салыстырмалылыққа негізделген теория болып, ол бойынша барлық материя ыдырап, жарыққа айналғанша ғалам кеңейе береді, сөйтіп ғаламдағы ешбір нәрсенің қатысты уақыты мен қашықтық шкаласы болмайды. Бұл оны Жойқын жарылыспен бірдей етеді де, келесі циклді бастайды.
- (Loop quantum cosmology) - бұл теория ғаламның кеңеюі мен тараюы арасындағы "кванттық көпірді" болжайды.
Тағы қара
Физикалық космология:
Дін:
Тағы оқу
- P. J. Steinhardt, N. Turok Шексіз ғалам/Endless Universe — Нью-Йорк: Doubleday. — ISBN 978-0-385-50964-0.
- R. C. Tolman Салыстырмалық, Термодинамика және Космология/Relativity, Thermodynamics, and Cosmology — Нью-Йорк: Dover. — ISBN 978-0-486-65383-9.
- L. Baum and P. H. Frampton (2007). "Циклдік ғалам моделіндегі айналу/Turnaround in Cyclic Cosmology". Physical Review Letters 98 (7): 071301. :hep-th/0610213. Bibcode 2007PhRvL..98g1301B. :10.1103/PhysRevLett.98.071301. 17359014.
- Dicke, R. H.; Peebles, P. J. E.; Roll, P. G.; Wilkinson, D. T. (1965). "Ғарыштық қара-дене радиациясы/Cosmic Black-Body Radiation." (in en). The Astrophysical Journal 142: 414. Bibcode 1965ApJ...142..414D. :10.1086/148306. 0004-637X.
- S. W. Hawking and G. F. R. Ellis, Кеңістік-Уақыттың үлкен-көлемді құрылымы/The large-scale structure of space-time (Cambridge, 1973).
- R. Penrose Циклдік уақыт: Ғарыш туралы аса жаңа көзғарас/Cycles of Time: an extraordinary new view of the universe — Лондон: . — ISBN 978-0-224-08036-1.
Сыртқы сілтемелер
- Пол Дж.Штайнхардт, Физика департаменті, Принстон университеті
- Пол Х. Фрамптон, физика және астрономия кафедрасы, Чапель-Хиллдегі Солтүстік Каролина университеті
- "Циклдік ғалам/The Cyclic Universe": Нил Турокпен сұхбат
- Роджер Пенроуз - Циклдік ғалам моделі
- Индуизмдегі импульсті әлем
Дереккөздер
- R. C. Tolman Relativity, Thermodynamics, and Cosmology — New York: Dover. — ISBN 978-0-486-65383-9.
- P. H. Frampton: On Cyclic Universes, 0612243, 2006
- Dark Energy Is Driving Universe Apart: NASA's Galaxy Evolution Explorer Finds Dark Energy Repulsive
- Mandelbaum, Rachel; Blake, Chris; Bridle, Sarah; Abdalla, Filipe B.; Brough, Sarah; Colless, Matthew; Couch, Warrick; Croom, Scott et al. (2011). "The WiggleZ Dark Energy Survey: Direct constraints on blue galaxy intrinsic alignments at intermediate redshifts". Monthly Notices of the Royal Astronomical Society 410 (2): 844–859. :0911.5347v4. Bibcode 2011MNRAS.410..844M. :10.1111/j.1365-2966.2010.17485.x. 0035-8711.
- L. Baum, P. H. Frampton (2008). "Entropy of Contracting Universe in Cyclic Cosmology". Modern Physics Letters A 23 (1): 33–36. :hep-th/0703162. Bibcode 2008MPLA...23...33B. :10.1142/S0217732308026170.
- P. J. Steinhardt, N. Turok (2005). "The Cyclic Model Simplified". New Astronomy Reviews 49 (2–6): 43–57. :astro-ph/0404480. Bibcode 2005NewAR..49...43S. :10.1016/j.newar.2005.01.003.
- P. Woit Not Even Wrong — London: Random House. — ISBN 978-0-09-948864-4.
- L. Baum and P. H. Frampton (2007). "Turnaround in Cyclic Cosmology". Physical Review Letters 98 (7): 071301. :hep-th/0610213. Bibcode 2007PhRvL..98g1301B. :10.1103/PhysRevLett.98.071301. 17359014.
уикипедия, wiki, кітап, кітаптар, кітапхана, мақала, оқу, жүктеу, тегін, тегін жүктеу, mp3, видео, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, сурет, музыка, seks, ән, фильм, кітап, ойын, ойындар, ұялы, андроид, iOS, apple, ұялы телефон, samsung, iphone, xiomi, xiaomi, redmi, honor, oppo, nokia, sonya, mi, ДК, веб, компьютер, Циклдік ғалам моделі туралы ақпарат, Циклдік ғалам моделі дегеніміз не? Циклдік ғалам моделі сөзі нені білдіреді?
Cikldik galam modeli agylsh Cyclic model nemese terbelmeli model galamdy sheksiz kajtalanbaly ozdik saktalatyn cikl retinde tүsinetin kosmologiyalyk model Mysaly 1930 zhyly Albert Ejnshtejn terbelmeli galam teoriyasyn usyndy galam mәngilik terbelmeli tүrde Zhojkyn zharylystan bastalyp Zhojkyn sygyluda ayaktajdy onyn aralgynda galam birtindep kenejedi ojtkeni zattyn gravitaciyalyk tartylysy onyn kajtadan ydyrauyna zhәne serpiluine әkeledi Zhalpy sholu1920 zhyldary teoriyalyk fizikter әsirese Albert Ejnshtejn galamnyn tolassyz balama retinde cikldik modeldin mүmkindigin karastyrdy Alajda 1934 zhyly Richard S Tolmannyn zhumysy cikldik problemaga bajlanysty algashky talpynystardyn sәtsiz ayaktalganyn korsetti Termodinamikanyn ekinshi zanyna sәjkes entropiya tek artumen bolady Bul cikldin uzagyrak zhәne үlkenirek bolatynyn bildiredi Keri karaj ekstrapolyaciya zhasaganda kazirginin aldyndagy cikl kyskarak zhәne kishirek bolady da zhojkyn zharylysta shegine zhetedi Bul zhumbak talaj ondagan zhyl bojy saktalyp keldi tek HHI g basynda ashylgan Қarangy energiya komponenti cikldik kosmologiyaga zhana үmit syjlady 2011 zhylgy beszhyldyk zertteu 200 000 galaktikany zhәne 7 mlrd zhyldyk kosmostyk uakytty kamtyp Қarangy energiya үdegen zhyldamdykpen bizdin galamdy kozgaltyp otyrganyn rastady Zhana bir cikldik model bul aldyngy ekpirotikalyk modelden alyngan galam zharatylysynyn Brane cosmology modeli Ony 2001 zhyly Prinston universitetinin Pol Stejnhardt pen Kembridzh universitetinin Nejl Turok usyngan bolatyn Bul teoriya galamnyn bir ret emes birneshe ret pajda bolatynyn sipattajdy Bul teoriya kosmologiyalyk turakty dep atalatyn energiyanyn serpindi formasy kalaj galamnyn keneyuin tezdetetinin al ol zhojkyn zharylystyn standartty modeli bolzhanganga karaganda kishi shamada ekenin tүsindirui mүmkin Fantomdyk energiya ugymyna negizdelgen baska cikldik modeldi 2007 zhyly Chapel Hilldegi Soltүstik Karolina universitetinin professory Loris Baum men Pol Frempton usyndy Baska cikldik modelderge konformaciyalyk cikldik kosmologiya zhәne cikldik kvanttyk kosmologiya zhatady Stejnhardt Turok modeliAshyk zheli ler zhup zhalganuy Stejnhardt Turok modeli The Steinhardt Turok model dep atalatyn bul cikldyk model bojynsha eki parallel orbitaldy zhazyktyk nemese zhogary olshemdi kenistikte periodty soktygysady Korineki tort olshemdi galam osy birinde zhatyr Soktygysular tarayudan keneyuge nemese birden Zhojkyn zharylyska dejin bolgan Zhojkyn sygyluga sәjkes keledi Biz kezekte korip turgan zattar men radiaciyalar songy soktygysu barysynda pajda bolgan bolyp onyn modelin Branalarga dejingi belgiledi Milliardtagan zhyldardan son galam biz kazir bajkagan kүjine zhetti tagy milliardtagan zhyldardan sol ol kajtadan taraya bastajtyn bolady Қarangy energiya Branalar arasyndagy kүshke sәjkes keledi zhәne monopol kokzhiek zhәne tegis mәselelerin gylymi sheshim etude sheshushi rol atkarady Sondaj ak bul ciklder sheksiz shetsiz tүrde otken men bolashak ishinde zhalgasuy mүmkin al sheshim Attractor bolyp ol galamnyn tolyk tarihymen kamtamasyz ete alady Richard S Tolman Richard C Tolman korsetkendej erterektegi Cikldik galam modeli sәtsiz boldy ojtkeni galam termodinamikalyk olimdi bastan keshiredi Al zhana Cikldik galam modelinde әrbir cikldegi tor keneyui arkyly entropiyanyn artuyna Ғalamnyn zhylulyk olimine zhol berilmedi Degenmen bul modelde basy ashyk manyzdy mәseleler bar Solardyn arasyndagy en bastysy soktygysatyn Branalar Zheli teoretikterine tүsiniksiz al spektrdin ozgerissiz shamasy Zhojkyn sygyludan zhojylatyn zhojylmajtynyn eshkim bilmejdi Әsirese zhagdajynda vakuumdyk terbelisterdi zharatuga kazhet kүshterdin zhalpy sipattamasy ekpirotikalyk scenarijde Branalar arasyndagy kүsh belgili bolgan kezde kandidat zhok Baum Frampton modeli2007 zhylgy bul cikldik model dep atalatyn karangy energiyanyn ekzotikalyk tүrin bolzhajdy ol teris kinetikalyk energiyaga ie zhәne galamnyn ayaktauyna sebep bolady dep esepteledi Eger galamga karangy energiya үstemdik etetin bolsa әri energiya tygyzdygy r displaystyle rho al kysym p bolgan w pr lt 1 displaystyle w equiv frac p rho lt 1 shartyn kanagattandyratyn parametri w displaystyle w bolsa bul shart oryndalady Kerisinshe Stejnhardt Turok bojynsha w 1 displaystyle w geq 1 delinedi Baum Frampton modeli bojynsha Zhojkyn zhyrtylutan buryngy septillion nemese odan da az sekundtta yagni 10 24 sekund nemese odan da az bir ajnalym zhүz berip galamymyzda tek sebep saldar kosymshasy patch gana kalady Zhalpy kosymsha The generic patch Kvarkterdi leptondy nemese kүsh tasymaldaushyny kamtymajdy tek entropiyasy zhogalgan karangy energiya gana bolady Bul әldekajda kishi galamnyn adiabatikalyk procesinde entropiyanyn үzdiksiz zhojyluy bolady әri ajnalymnan buryn ydyrap ketken Қara kurdymdy da kamtymajdy Ғalam bostykka oralady degen ideya osy cikldik modeldin negizgi ideyasy esepteledi әri kurylymnyn shamadan tys kalyptasuy kara tesikterdin keneyui zhәne keneyui sondaj ak fazalyk auysular siyakty kelisim kezeninde materiyamen kezdesetin koptegen kiyndyktardan aulak bolady mysaly QCD zhәne elektroaktivti simmetriyany kalpyna keltiru Bulardyn kez kelgeni termodinamikanyn ekinshi zanyn buzbau үshin erterek erte serpilis tudyruy mүmkin Shynymen sheksiz cikldik kosmologiyada entropiya mәselesine bajlanysty w displaystyle w lt 1 zhagdajy kisynsyz boluy mүmkin Osygan karamastan tәsildin sәjkestigin rastau үshin koptegen rezervtik tehnikalyk esepteuler kazhet Model ideyalardy zhol teoriyasynan alsa da ol mindetti tүrde zholdarga nemese zhogary olshemderge berilmejdi birak mundaj alypsatarlyk kurylgylar ishki konsistenciyany zertteudin en zhedel әdisterin usynuy mүmkin Baum Frampton үlgisindegi w displaystyle w mәni kezdejsok zhasaluy mүmkin birak 1 den tomen boluy kerek Baska cikldi modelder Conformal cyclic cosmology Rodzher Penrouz usyngan zhalpy salystyrmalylykka negizdelgen teoriya bolyp ol bojynsha barlyk materiya ydyrap zharykka ajnalgansha galam keneje beredi sojtip galamdagy eshbir nәrsenin katysty uakyty men kashyktyk shkalasy bolmajdy Bul ony Zhojkyn zharylyspen birdej etedi de kelesi cikldi bastajdy Loop quantum cosmology bul teoriya galamnyn keneyui men tarayuy arasyndagy kvanttyk kopirdi bolzhajdy Tagy karaFizikalyk kosmologiya Zhojkyn serpilis Din Mәngilik kajtalanymTagy okuP J Steinhardt N Turok Sheksiz galam Endless Universe Nyu Jork Doubleday ISBN 978 0 385 50964 0 R C Tolman Salystyrmalyk Termodinamika zhәne Kosmologiya Relativity Thermodynamics and Cosmology Nyu Jork Dover ISBN 978 0 486 65383 9 L Baum and P H Frampton 2007 Cikldik galam modelindegi ajnalu Turnaround in Cyclic Cosmology Physical Review Letters 98 7 071301 hep th 0610213 Bibcode 2007PhRvL 98g1301B 10 1103 PhysRevLett 98 071301 17359014 Dicke R H Peebles P J E Roll P G Wilkinson D T 1965 Ғaryshtyk kara dene radiaciyasy Cosmic Black Body Radiation in en The Astrophysical Journal 142 414 Bibcode 1965ApJ 142 414D 10 1086 148306 0004 637X S W Hawking and G F R Ellis Kenistik Uakyttyn үlken kolemdi kurylymy The large scale structure of space time Cambridge 1973 R Penrose Cikldik uakyt Ғarysh turaly asa zhana kozgaras Cycles of Time an extraordinary new view of the universe London ISBN 978 0 224 08036 1 Syrtky siltemelerPol Dzh Shtajnhardt Fizika departamenti Prinston universiteti Pol H Frampton fizika zhәne astronomiya kafedrasy Chapel Hilldegi Soltүstik Karolina universiteti Cikldik galam The Cyclic Universe Nil Turokpen suhbat Rodzher Penrouz Cikldik galam modeli Induizmdegi impulsti әlemDerekkozderR C Tolman Relativity Thermodynamics and Cosmology New York Dover ISBN 978 0 486 65383 9 P H Frampton On Cyclic Universes 0612243 2006 Dark Energy Is Driving Universe Apart NASA s Galaxy Evolution Explorer Finds Dark Energy Repulsive Mandelbaum Rachel Blake Chris Bridle Sarah Abdalla Filipe B Brough Sarah Colless Matthew Couch Warrick Croom Scott et al 2011 The WiggleZ Dark Energy Survey Direct constraints on blue galaxy intrinsic alignments at intermediate redshifts Monthly Notices of the Royal Astronomical Society 410 2 844 859 0911 5347v4 Bibcode 2011MNRAS 410 844M 10 1111 j 1365 2966 2010 17485 x 0035 8711 L Baum P H Frampton 2008 Entropy of Contracting Universe in Cyclic Cosmology Modern Physics Letters A 23 1 33 36 hep th 0703162 Bibcode 2008MPLA 23 33B 10 1142 S0217732308026170 P J Steinhardt N Turok 2005 The Cyclic Model Simplified New Astronomy Reviews 49 2 6 43 57 astro ph 0404480 Bibcode 2005NewAR 49 43S 10 1016 j newar 2005 01 003 P Woit Not Even Wrong London Random House ISBN 978 0 09 948864 4 L Baum and P H Frampton 2007 Turnaround in Cyclic Cosmology Physical Review Letters 98 7 071301 hep th 0610213 Bibcode 2007PhRvL 98g1301B 10 1103 PhysRevLett 98 071301 17359014
