Химиялық теңдеулер
Химиялық теңдеулер — химиялық реакцияларды химиялық формулалар, химиялық таңба, сан мен математикалық белгілер арқылы өрнектеу. 1789 жылы Антуан Лавуазье масса сақталу заңына сай химиялық реакцияларды осылай өрнектеуді ұсынды. Химиялық теңдеулерді қолдану 19 ғасырдың 1 жартысында ғана қалыптасты.
Әрбір химиялық теңдеу екі бөліктен тұрады, теңдеудің сол жағына бастапқы алынған заттардың формулалары, оң жағына реакция нәтижесінде шыққан заттардың формулалары жазылады, олардың тиісті коэффициенттерін қойып теңестіру үшін масса сақталу заңына сай теңдеудің сол жағындағы реакцияласатын заттардағы элемент атомдарының саны теңдеудің оң жағындағы реакциядан шыққан заттардағы элемент атомдарының санымен тең болуы керек. Мысалы, алюминий тотығы Al2O3 күкірт қышқылымен H2SO4 әрекеттесіп, күкірт қышқыл алюминий тұзын Al2(SO4)3 және су H2O түзеді: :Al2O3+H2SO4=Al2(SO4)sub>3+H2O, бағдарша орнына теңдік белгісін қою үшін реакцияға кіріскен және одан шыққан атомдар санын өзара теңестіріп, яғни коэффициенттерді (стехиометриялық коэффициенттер) өз орнына қойып, химиялық реакция теңдеуін толық жазамыз:
- Al2O3+3H2SO4=Al2(SO4)3+3H2O.
Химиялық теңдеулер бойынша реакцияласатын заттардың салмақ қатынастарын есептеуге болатындығының өндірістегі маңызы үлкен, өйткені реакцияға қатысқан белгілі бір зат арқылы басқа заттардың мөлшерін табуға, қажетті өнімнің теория жүзінде қандай мөлшерде шығуға тиісті екендігін есептеп табуға болады.
Сөздерді қолданып сөйлемдер құруға болатыны сияқты заттардың формулаларын пайдаланып, олардың өзара әрекеттесуін де өрнектеп жазуға болады.
Химиялық реакциялардың теңдеулері деп химиялық таңбалар мен формулаларды қолданып заттардың өзара әрекеттесуін шартты түрде жазуды айтамыз.
Химиялық реакциялардың теңдеулері бастапқы заттардың қандай катынаста әрекеттесетіндігін және реакция нәтижесінде қанша заттар түзілетіндігін көрсетеді. Сондықтан ол реакцияның сұлбасынан өзгеше болып келеді. Мысалы, темірдің оттегінде жануын мына сұлбамен береміз:
- Fe+O2 → Fe2O3
Ал реакция теңдеулерінде бастапқы қосылыстардағы әрбір элементтің атом сандары реакция өнімдеріндегі сол атомдардың сандарына тең болады. Сондықтан реакцияның сұлбасындағы қосылыстардың формулаларының алдына коэффициенттер қоямыз.
Алдымен оттек атомдарының санын теңестірейік. Ол үшін бағдаршаның сол және оң жақ бөлігіндегі оттек атомдары санының ең кіші ортақ еселігін табамыз: 2-3=6; енді осы санды оттек атомдарының сандарына бөліп, коэффициенттерін тауып коямыз. 6:2=3 6:3=2
- Fe+O2 → Fe2O3
- Fe+3O2 → 2Fe2O3
Соңынан калған элементтердің атом сандарын теңестіреміз де, бағдаршаны теңдік белгісіне ауыстырамыз.
- 4Fe+3O2 = 2Fe2O3
Теңдеу былай оқылады «төрт атом темір плюс 3 молекула оттегі тең болады екі молекула темір (III) оксиді.
Химиялық реакциялардың теңдеулерін теңестіру барысында тек коэффициенттер таңдалып алынады, ал формулалардағы индекстер өзгермейді, себебі заттың кұрамын өз еркімен өзгертуге болмайды.
Енді осы теңдеу бойынша қандай мөліметтер алуға болатынына тоқталайык.
- Сапалық кұрамы туралы мәлімет (қандай заттар реакцияға түседі, кандай заттар түзіледі).
- Реакцияға катысқан жөне оның нәтижесінде түзілген зат мөлшерлерінің қатынасын табуға болады:
- v(Fe) : v(O2) : v(Fe2O3) = 4:3:2
- v(Fe) : v(O2) : v(Fe2O3) = 4:3:2
Осы заттардын, массаларының катынастарын табуға болады.
- 7n(Fe) : т(O): т(Ғе2O3) = 224 : 36 : 320 = 7 : 3 : 10.
Иондық теңдеу
Иондар арасындағы реакциялар иондық реакциялар, ал мұндай реакция теңдеуін иондық теңдеу деп атайды. Көптеген химиялық реакциялар ерітінділіерде жүреді. Электролит ерітінділері иондардан тұрады, сондықтан электролит ерітінділеріндегі реакциялар, иондпар арасындағы реакциялар болып табылады. Иондық теңдеуді қолданғанда аз диссоцияланатын, ерімейтін және газ түріндегі заттардың формулаларын молекулалық түрде жазу қажет. Егер зат тұнбаға түсетін болса, оның формуласның қасына төмен қаратылған бағдарша, ал реакция барысында газ тәрізді зат бөлінсе жанына жоғары қаратылған бағдарша қойылады.
Түрлері
Иондық теңдеу толық және қысқартылған деп бөлінеді. Мысал келтірсек:
- Қысқа: Барий ионы мен сульфат ионының әрекеттесуі нәтижесінде барий сульфат тұнбасы түзіледі.
Тура осы реакцияны:
- Толық: Натрий сульфатын барий хлориді ерітіндісіне құйса, барий сульфатының ақ тұнбасы және натрий хлориді түзіледі.
Дереккөздер
- Химия: Жалпы білім беретін мектептің сыныбына арналған оқулық. Усманова М.Б., Сақариянова Қ.Н. –Алматы: Атамұра, 2009. - 216 бет. ISBN9965-34-887
- Химия. 9 сынып. Жалпы білім беретін оқу орындарына арналған оқулық. - Алматы: "Кітап" баспасы, 2009. - 248 - б, суретті. ISBN 9965-847-49-5
 | Бұл — химия бойынша мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз. |
уикипедия, wiki, кітап, кітаптар, кітапхана, мақала, оқу, жүктеу, тегін, тегін жүктеу, mp3, видео, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, сурет, музыка, seks, ән, фильм, кітап, ойын, ойындар, ұялы, андроид, iOS, apple, ұялы телефон, samsung, iphone, xiomi, xiaomi, redmi, honor, oppo, nokia, sonya, mi, ДК, веб, компьютер, Химиялық теңдеулер туралы ақпарат, Химиялық теңдеулер дегеніміз не? Химиялық теңдеулер сөзі нені білдіреді?
Himiyalyk tendeuler himiyalyk reakciyalardy himiyalyk formulalar himiyalyk tanba san men matematikalyk belgiler arkyly ornekteu 1789 zhyly Antuan Lavuaze massa saktalu zanyna saj himiyalyk reakciyalardy osylaj ornekteudi usyndy Himiyalyk tendeulerdi koldanu 19 gasyrdyn 1 zhartysynda gana kalyptasty Әrbir himiyalyk tendeu eki bolikten turady tendeudin sol zhagyna bastapky alyngan zattardyn formulalary on zhagyna reakciya nәtizhesinde shykkan zattardyn formulalary zhazylady olardyn tiisti koefficientterin kojyp tenestiru үshin massa saktalu zanyna saj tendeudin sol zhagyndagy reakciyalasatyn zattardagy element atomdarynyn sany tendeudin on zhagyndagy reakciyadan shykkan zattardagy element atomdarynyn sanymen ten boluy kerek Mysaly alyuminij totygy Al2O3 kүkirt kyshkylymen H2SO4 әrekettesip kүkirt kyshkyl alyuminij tuzyn Al2 SO4 3 zhәne su H2O tүzedi Al2O3 H2SO4 Al2 SO4 sub gt 3 H2O bagdarsha ornyna tendik belgisin koyu үshin reakciyaga kirisken zhәne odan shykkan atomdar sanyn ozara tenestirip yagni koefficientterdi stehiometriyalyk koefficientter oz ornyna kojyp himiyalyk reakciya tendeuin tolyk zhazamyz Al2O3 3H2SO4 Al2 SO4 3 3H2O Himiyalyk tendeuler bojynsha reakciyalasatyn zattardyn salmak katynastaryn esepteuge bolatyndygynyn ondiristegi manyzy үlken ojtkeni reakciyaga katyskan belgili bir zat arkyly baska zattardyn molsherin tabuga kazhetti onimnin teoriya zhүzinde kandaj molsherde shyguga tiisti ekendigin eseptep tabuga bolady Sozderdi koldanyp sojlemder kuruga bolatyny siyakty zattardyn formulalaryn pajdalanyp olardyn ozara әrekettesuin de ornektep zhazuga bolady Himiyalyk reakciyalardyn tendeuleri dep himiyalyk tanbalar men formulalardy koldanyp zattardyn ozara әrekettesuin shartty tүrde zhazudy ajtamyz Himiyalyk reakciyalardyn tendeuleri bastapky zattardyn kandaj katynasta әrekettesetindigin zhәne reakciya nәtizhesinde kansha zattar tүziletindigin korsetedi Sondyktan ol reakciyanyn sulbasynan ozgeshe bolyp keledi Mysaly temirdin otteginde zhanuyn myna sulbamen beremiz Fe O2 Fe2O3 Al reakciya tendeulerinde bastapky kosylystardagy әrbir elementtin atom sandary reakciya onimderindegi sol atomdardyn sandaryna ten bolady Sondyktan reakciyanyn sulbasyndagy kosylystardyn formulalarynyn aldyna koefficientter koyamyz Aldymen ottek atomdarynyn sanyn tenestirejik Ol үshin bagdarshanyn sol zhәne on zhak boligindegi ottek atomdary sanynyn en kishi ortak eseligin tabamyz 2 3 6 endi osy sandy ottek atomdarynyn sandaryna bolip koefficientterin tauyp koyamyz 6 2 3 6 3 2 Fe O2 Fe2O3 Fe 3O2 2Fe2O3 Sonynan kalgan elementterdin atom sandaryn tenestiremiz de bagdarshany tendik belgisine auystyramyz 4Fe 3O2 2Fe2O3 Tendeu bylaj okylady tort atom temir plyus 3 molekula ottegi ten bolady eki molekula temir III oksidi Himiyalyk reakciyalardyn tendeulerin tenestiru barysynda tek koefficientter tandalyp alynady al formulalardagy indekster ozgermejdi sebebi zattyn kuramyn oz erkimen ozgertuge bolmajdy Endi osy tendeu bojynsha kandaj molimetter aluga bolatynyna toktalajyk Sapalyk kuramy turaly mәlimet kandaj zattar reakciyaga tүsedi kandaj zattar tүziledi Reakciyaga katyskan zhone onyn nәtizhesinde tүzilgen zat molsherlerinin katynasyn tabuga bolady v Fe v O2 v Fe2O3 4 3 2 dd Osy zattardyn massalarynyn katynastaryn tabuga bolady 7n Fe t O t Ғe2O3 224 36 320 7 3 10 Iondyk tendeuIondar arasyndagy reakciyalar iondyk reakciyalar al mundaj reakciya tendeuin iondyk tendeu dep atajdy Koptegen himiyalyk reakciyalar eritindilierde zhүredi Elektrolit eritindileri iondardan turady sondyktan elektrolit eritindilerindegi reakciyalar iondpar arasyndagy reakciyalar bolyp tabylady Iondyk tendeudi koldanganda az dissociyalanatyn erimejtin zhәne gaz tүrindegi zattardyn formulalaryn molekulalyk tүrde zhazu kazhet Eger zat tunbaga tүsetin bolsa onyn formulasnyn kasyna tomen karatylgan bagdarsha al reakciya barysynda gaz tәrizdi zat bolinse zhanyna zhogary karatylgan bagdarsha kojylady Tүrleri Iondyk tendeu tolyk zhәne kyskartylgan dep bolinedi Mysal keltirsek Қyska Barij iony men sulfat ionynyn әrekettesui nәtizhesinde barij sulfat tunbasy tүziledi Tura osy reakciyany Tolyk Natrij sulfatyn barij hloridi eritindisine kujsa barij sulfatynyn ak tunbasy zhәne natrij hloridi tүziledi DerekkozderHimiya Zhalpy bilim beretin mekteptin synybyna arnalgan okulyk Usmanova M B Sakariyanova Қ N Almaty Atamura 2009 216 bet ISBN9965 34 887 Himiya 9 synyp Zhalpy bilim beretin oku oryndaryna arnalgan okulyk Almaty Kitap baspasy 2009 248 b suretti ISBN 9965 847 49 5 Bul himiya bojynsha makalanyn bastamasy Bul makalany tolyktyryp damytu arkyly Uikipediyaga komektese alasyz
