Тайдула хатұн
Тайдула хатұн (түркі-қыпшақ және парсыша: طیطغلی خاتون; 1360 жылы дүние салған) — Алтын Орданың ханымы, ұлы билеуші Өзбек ханның (1313–1341) жары, әрі кей деректерге қарағанда, қысқа уақыт билік еткен Наурыз ханның да жұбайы болуы мүмкін. Ол — тақ мұрагерлері Тыныбек ханның (1341–1342) және Жәнібек ханның (1342–1357) анасы, сондай-ақ Бердібек ханның (1357–1359) әжесі. Өзбек ханның ең сүйікті жары ретінде Тайдула ханшайым тек сұлулықпен емес, парасатымен де ерекшеленіп, Алтын Орданың саяси өмірінде аса маңызды рөл атқарды. Күйеуінің көзі тірісінде-ақ ол мемлекет ісіне араласып, беделімен танылды. Ал ұлдары мен немересі билікке келгенде, Тайдула ханшайым өз ықпалын жоғалтпастан, хан ордасында шешуші тұлғалардың бірі болып қала берді. Бердібек хан дүниеден өткен соң, ол билікті өз қолында ұстап қалу үшін оның ізбасарларын тағайындауға тырысты. Алайда бұл әрекеттер Алтын Ордада басталған билік дағдарысының басы болды.
Ибн Баттутаның Тайдула Хатұн жайлы сипаттамасы
1332 жылы хан ордасына келген Ибн Баттута жазғандай, Тайдула Хатун — Өзбек ханның бас жары болған, әрі оның ұлдары Тини-Бек пен Жәнібектің анасы болған. Алайда, ханның қызы Ит Күжүжүк (Īt Kūjūjūk) — бұрын қайтыс болған басқа бір бас бәйбішесінен туған делінеді. Тайдула Өзбек ханның ең сүйікті жары болған, тіпті хан түндерінің көбін сол әйелмен бірге өткізген. Бұл ерекше ықыластың себебін бір қауесет былай түсіндіреді: Тайдула әр жақындасудан кейін қайтадан қыз күйіне ене алатын қасиетке ие екен. Тағы бір аңыз бойынша, Тайдула Сүлеймен пайғамбардың ұрпағы болған деседі.
Басқа ханымдар сияқты, бас бәйбіше де сән-салтанатпен безендірілген күймеге мінетін болған. Бұл күймені жібекпен қапталған, алтын жалатылған әбзелдермен әсемделген аттар сүйреген. Күйменің ішінде — күміс күмбезбен көмкерілген, алтынмен не асыл тастармен әшекейленген ағаш өрнектермен безендірілген киіз үй орналасқан. Хатунның жанында екі күтуші әйел, алты күң, және оннан он беске дейін жас жігіттен құралған қызметшілер (паждар) бірге жүрген. Тайдула Хатунның өзі — «бұғтақ» деп аталатын бас киіммен ерекшеленген, бұл — асыл тастармен көмкерілген, үстінен тауыс қауырсыны тағылған кішкене тәж тәрізді сәукеле. Ибн Баттутаның айтуынша, ол Тайдула Хатунмен жүздескен кезде ханым он бір күтуші егде әйелдің ортасында отырған, ал олардың алдында елу шақты жас күң қыз алтын мен күмістен жасалған табақтарды тазалап, оларды шиемен толтырып жатқан. Тайдула ханым солармен бірге осы жұмысты жасап отырған. Ибн Баттутаны өзі қарсы алып, оның серігінің Құран оқығанын тыңдаған Тайдула Хатун қонақтарға қымыз ұсынған, әрі өз қолымен нәзік өрнектелген ағаш тостағанмен қымызды Ибн Баттутаға берген — бұл оның аса жоғары құрметпен қабылдағанының белгісі еді. Содан кейін ол саяхатшылардың жол-жөнекей сапары жайлы көп сұрақтар қойған. Кейін олар ханның басқа әйелдеріне — Қабақ Хатун (Нагатайдың қызы), Баялун Хатун (Византия императоры Андроник III Палеологтың қызы), Ордужа Хатун (Иса Бектің қызы), сондай-ақ ханның қызы Ит Күжүжүкке (ол да Иса Бекке тұрмысқа шыққан) қонаққа барған. Мерекелердің бірінде Ибн Баттута Тайдула Хатунның үлкен киіз үй ішінде күйеуімен бірге бір жастықта отырғанын, ал айналада ханның басқа әйелдері, қыздары мен ұлдары жеке-жеке орын алып отырғанын жазады.
Өзбек ханның қайтыс болуынан кейінгі саяси рөлі
1341 жылы Өзбек хан қайтыс болғаннан кейін, Тайдула Хатунның билік пен ықпалдағы орны одан әрі күшейе түсті. Бұрынғы ханның бас жары ретінде ол беделді тұлға болса, енді қазіргі ханның анасы ретінде одан да зор құрметке ие болды. Ұлының шексіз ықыласы арқасында Тайдула мол байлыққа ие болды — оның қаржылық қуаты бұрынғыдан да артты. Оның өзіне тиесілі кіріс көздері болған, мысалы, итальяндық көпестер мен басқа шетелдік саудагерлер төлеген алым-салықтардан түсетін табыс тікелей Тайдулаға бағынышты еді. Хатун тек байлықпен шектелмей, саясатқа да белсенді араласты. Өзбек хан өлген кезде оның үлкен ұлы және тақ мұрагері Тинибек астанада емес, жуырда ғана таратылған Орда Ұлысының жерінде тұрып жатқан. Әкесі қалдырған мұрагер ретінде ол заңды түрде хан деп танылды, алайда Тайдула Хатун кіші ұлы Жәнібекті жақтаған. Жәнібек Тинибек ханның жоқ кезінде уақытша билеуші (реген) ретінде әрекет еткен болуы мүмкін немесе тіпті әкесі Өзбектің өзі тарапынан мұрагер ретінде тағайындалып қойған да шығар. Өз билігін күшейту үшін Жәнібек өзге бауыры Қызырбекті өлтірді. Ал Тинибек ордаға қайтып келе жатқанда, Тайдула Хатун оның билікке оралуынан қауіптеніп, әмірлерді Тинибекті өлтіруге айдап салады. Әмірлер бұл бұйрықты орындап, 1342 жылы Сарай-Жүк қаласында Тинибекті өлтіреді. Осылайша, Жәнібек хан таққа ие болады.
Дереккөздер
- Юргевич В.Н., Рассказ римско-католического миссионера доминиканца Юлиана о путешествии в страну приволжских венгерцев, совершенных перед 1235 годом, и письма папы Венедикта XҚҚ к хану Узбеку, его жене Тайдолю и сыну Джанибеку в 1340 ж. // Записки Одесского общества истории и древностей, Одесса, т. 5, 1863; Золотая Орда в источниках, т. 1, М., 2003
- Григорьев А.П., Сборник ханских ярлыков русским митрополитам: Источниковедческий анализ золотоордынских документов, СПб., 2004
- Григорьев А.П., Григорьев В.П., Коллекция золотоордынских документов XҚV века из Венеции: Источниковедческое исследование, СПб., 2001.
- "Қазақ Энциклопедиясы", 8 том
Дереккөздер
| Бұл мақалада еш сурет жоқ. Мақаланы жетілдіру үшін қажетті суретті енгізіп көмек беріңіз. Суретті қосқаннан кейін бұл үлгіні мақаладан аластаңыз.
|
уикипедия, wiki, кітап, кітаптар, кітапхана, мақала, оқу, жүктеу, тегін, тегін жүктеу, mp3, видео, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, сурет, музыка, seks, ән, фильм, кітап, ойын, ойындар, ұялы, андроид, iOS, apple, ұялы телефон, samsung, iphone, xiomi, xiaomi, redmi, honor, oppo, nokia, sonya, mi, ДК, веб, компьютер, Тайдула хатұн туралы ақпарат, Тайдула хатұн дегеніміз не? Тайдула хатұн сөзі нені білдіреді?
Tajdula hatun tүrki kypshak zhәne parsysha طیطغلی خاتون 1360 zhyly dүnie salgan Altyn Ordanyn hanymy uly bileushi Өzbek hannyn 1313 1341 zhary әri kej derekterge karaganda kyska uakyt bilik etken Nauryz hannyn da zhubajy boluy mүmkin Ol tak muragerleri Tynybek hannyn 1341 1342 zhәne Zhәnibek hannyn 1342 1357 anasy sondaj ak Berdibek hannyn 1357 1359 әzhesi Өzbek hannyn en sүjikti zhary retinde Tajdula hanshajym tek sululykpen emes parasatymen de erekshelenip Altyn Ordanyn sayasi omirinde asa manyzdy rol atkardy Kүjeuinin kozi tirisinde ak ol memleket isine aralasyp bedelimen tanyldy Al uldary men nemeresi bilikke kelgende Tajdula hanshajym oz ykpalyn zhogaltpastan han ordasynda sheshushi tulgalardyn biri bolyp kala berdi Berdibek han dүnieden otken son ol bilikti oz kolynda ustap kalu үshin onyn izbasarlaryn tagajyndauga tyrysty Alajda bul әreketter Altyn Ordada bastalgan bilik dagdarysynyn basy boldy Ibn Battutanyn Tajdula Hatun zhajly sipattamasy1332 zhyly han ordasyna kelgen Ibn Battuta zhazgandaj Tajdula Hatun Өzbek hannyn bas zhary bolgan әri onyn uldary Tini Bek pen Zhәnibektin anasy bolgan Alajda hannyn kyzy It Kүzhүzhүk it Kujujuk buryn kajtys bolgan baska bir bas bәjbishesinen tugan delinedi Tajdula Өzbek hannyn en sүjikti zhary bolgan tipti han tүnderinin kobin sol әjelmen birge otkizgen Bul erekshe ykylastyn sebebin bir kaueset bylaj tүsindiredi Tajdula әr zhakyndasudan kejin kajtadan kyz kүjine ene alatyn kasietke ie eken Tagy bir anyz bojynsha Tajdula Sүlejmen pajgambardyn urpagy bolgan desedi Baska hanymdar siyakty bas bәjbishe de sәn saltanatpen bezendirilgen kүjmege minetin bolgan Bul kүjmeni zhibekpen kaptalgan altyn zhalatylgan әbzeldermen әsemdelgen attar sүjregen Kүjmenin ishinde kүmis kүmbezben komkerilgen altynmen ne asyl tastarmen әshekejlengen agash ornektermen bezendirilgen kiiz үj ornalaskan Hatunnyn zhanynda eki kүtushi әjel alty kүn zhәne onnan on beske dejin zhas zhigitten kuralgan kyzmetshiler pazhdar birge zhүrgen Tajdula Hatunnyn ozi bugtak dep atalatyn bas kiimmen erekshelengen bul asyl tastarmen komkerilgen үstinen tauys kauyrsyny tagylgan kishkene tәzh tәrizdi sәukele Ibn Battutanyn ajtuynsha ol Tajdula Hatunmen zhүzdesken kezde hanym on bir kүtushi egde әjeldin ortasynda otyrgan al olardyn aldynda elu shakty zhas kүn kyz altyn men kүmisten zhasalgan tabaktardy tazalap olardy shiemen toltyryp zhatkan Tajdula hanym solarmen birge osy zhumysty zhasap otyrgan Ibn Battutany ozi karsy alyp onyn seriginin Қuran okyganyn tyndagan Tajdula Hatun konaktarga kymyz usyngan әri oz kolymen nәzik ornektelgen agash tostaganmen kymyzdy Ibn Battutaga bergen bul onyn asa zhogary kurmetpen kabyldaganynyn belgisi edi Sodan kejin ol sayahatshylardyn zhol zhonekej sapary zhajly kop suraktar kojgan Kejin olar hannyn baska әjelderine Қabak Hatun Nagatajdyn kyzy Bayalun Hatun Vizantiya imperatory Andronik III Paleologtyn kyzy Orduzha Hatun Isa Bektin kyzy sondaj ak hannyn kyzy It Kүzhүzhүkke ol da Isa Bekke turmyska shykkan konakka bargan Merekelerdin birinde Ibn Battuta Tajdula Hatunnyn үlken kiiz үj ishinde kүjeuimen birge bir zhastykta otyrganyn al ajnalada hannyn baska әjelderi kyzdary men uldary zheke zheke oryn alyp otyrganyn zhazady Өzbek hannyn kajtys boluynan kejingi sayasi roli1341 zhyly Өzbek han kajtys bolgannan kejin Tajdula Hatunnyn bilik pen ykpaldagy orny odan әri kүsheje tүsti Buryngy hannyn bas zhary retinde ol bedeldi tulga bolsa endi kazirgi hannyn anasy retinde odan da zor kurmetke ie boldy Ұlynyn sheksiz ykylasy arkasynda Tajdula mol bajlykka ie boldy onyn karzhylyk kuaty buryngydan da artty Onyn ozine tiesili kiris kozderi bolgan mysaly italyandyk kopester men baska sheteldik saudagerler tolegen alym salyktardan tүsetin tabys tikelej Tajdulaga bagynyshty edi Hatun tek bajlykpen shektelmej sayasatka da belsendi aralasty Өzbek han olgen kezde onyn үlken uly zhәne tak murageri Tinibek astanada emes zhuyrda gana taratylgan Orda Ұlysynyn zherinde turyp zhatkan Әkesi kaldyrgan murager retinde ol zandy tүrde han dep tanyldy alajda Tajdula Hatun kishi uly Zhәnibekti zhaktagan Zhәnibek Tinibek hannyn zhok kezinde uakytsha bileushi regen retinde әreket etken boluy mүmkin nemese tipti әkesi Өzbektin ozi tarapynan murager retinde tagajyndalyp kojgan da shygar Өz biligin kүshejtu үshin Zhәnibek ozge bauyry Қyzyrbekti oltirdi Al Tinibek ordaga kajtyp kele zhatkanda Tajdula Hatun onyn bilikke oraluynan kauiptenip әmirlerdi Tinibekti oltiruge ajdap salady Әmirler bul bujrykty oryndap 1342 zhyly Saraj Zhүk kalasynda Tinibekti oltiredi Osylajsha Zhәnibek han takka ie bolady DerekkozderYurgevich V N Rasskaz rimsko katolicheskogo missionera dominikanca Yuliana o puteshestvii v stranu privolzhskih vengercev sovershennyh pered 1235 godom i pisma papy Venedikta XҚҚ k hanu Uzbeku ego zhene Tajdolyu i synu Dzhanibeku v 1340 zh Zapiski Odesskogo obshestva istorii i drevnostej Odessa t 5 1863 Zolotaya Orda v istochnikah t 1 M 2003 Grigorev A P Sbornik hanskih yarlykov russkim mitropolitam Istochnikovedcheskij analiz zolotoordynskih dokumentov SPb 2004 Grigorev A P Grigorev V P Kollekciya zolotoordynskih dokumentov XҚV veka iz Venecii Istochnikovedcheskoe issledovanie SPb 2001 Қazak Enciklopediyasy 8 tomDerekkozderBul makalada esh suret zhok Makalany zhetildiru үshin kazhetti suretti engizip komek beriniz Suretti koskannan kejin bul үlgini makaladan alastanyz Suretti mynnan tabuga bolady osy makalanyn takyrybyna bajlanysty suret Ortak korda tabyluy mүmkin makalanyn ozge til uikilerindegi nuskalaryn karap koriniz oziniz zhasagan suretti zhүkteniz avtorlyk kukykpen korgalgan suret kospanyz
