Серәлі Мұңайтпасұлы Лапин
Серәлі Мұңайтпасұлы Лапин (1869, Қоғалыкөл ауылы, Сырдария ауданы, Қызылорда облысы - 1919, Самарқан) – қоғам қайраткері, "Шуро-и-Улема" партиясының төрағасы, шығыстанушы, түркітанушы.
Өмірбаяны
Әкесі – Сыр алқабында беделді, белгілі би, әрі болыс Мұңайтпас Лапин. Мұңайтпас патшалық Ресей тұсында мемлекеттік қызмет етіп, халқының игілігіне жұмыс істеді. Патшаның үкімімен, 2-дәрежелі Әулие Анна императорлық орденімен марапатталған.
1869 жылы наурыз айында Мұңайтпас Лапинның отбасында дүниеге келген. Алғашында Перовск қалалық училищесінде оқиды. 1889 жылы Ташкенттегі Түркістан мұғалімдер семинариясын, 1891 жылы Санкт-Петербург университетінің заң факультетін бітірген.
1889—1892 жылдары Түркістан мұғалімдер семинариясында жергілікті тілдерді оқытушы болып жұмыс істеді. Сөйтіп жұмыс істеп, Ташкенттегі ер балалар гимназиясында орыс тілінің мұғалімдері атанды.
Қызметі
- 1892 жылдан бастап Самарқан облысының әскери губернаторы жанында аудармашы болды.
- 1901-1917 жылдары Самарқан, Сырдария облыстарында адвокат қызметін атқарды.
Лапин араб, парсы т.б. шығыс тілдерін жетік білген. Гөр-Әмір, Регистан, Шаһизинда кешендеріндегі, Көкілташ медресесі және т.б. көне архитектуралық ескерткіштердегі арабтың көне емлелерімен өрнектелген жазуларды оқыды, оларды орысшаға аударып, ғылыми айналымға косты. Жәдігерлердің тұрғызылған уақытын, оларды салдырған адамдардың, сәулетшілердің есімдерін (мыс., Регистан ансамбліндегі Шердор, Тіллә-Қари медреселерін Жалаңтөс баһадүрдің салдырғанын) анықтады. «Шаһнама», «Туһрат әл-Хани» дастандарының парсы тіліндегі қолжазбаларын тауып, зерттеді. Лапин ауызша тәржімалаған Ә.Фирдаусидің «Шаһнамасын» акын Молда Ораз қазақша жырлаған.
- 1900-1904 жылдары казак, өзбек, қырғыз т.б. атауларды дұрыс колдану жөнінде «Туркестанские ведомости», «Оренбургский листок» газеттерінде мәселе көтерді. Оның шығыстану саласындағы жұмыстарын В.Л. Вяткин, В.В. Бартольд, Н.И. Веселовский, В.В. Розен өз еңбектерінде пайдаланған.
- 1908-1910 жылдары Санкт-Петербургте тұрып, ІІІ Мемлекеттік Думаның Мұсылман фракциясы ұйымдастыру бюросында қызмет етті. Лапин халық мүддесі үшін жұмыс атқарып (1910-1913), Түркістан генерал-губернаторының рұқсатымен қазақ арасында сауда-экономикалык серіктестігін құрды.
- 1917 жылы наурызда Ақмешіт халық өкілдері кеңесінің төрағасы, шілдеден «Шуро-и-Улема» («Ғұлама қоғамы», «Дін иелерінің кеңесі») ұйымына жетекшілік етті.
Сырдария қазақтарының 1917 жылы тамызда өткен сиезінде Бұкілресейлік Құрылтай жиналысына депутаттыққа кандидат ретінде ұсынылды. Тұркістан өлкесі мұсылмандарының төртінші төтенше сиезінде құрылған Түркістан автономиясының халық кеңесі құрамына сайланды.
- 1918 жылы 17 қаңтарда өлкелік Халык Комиссарлары кеңесіне жолдаған мөлімдемесінде Қоқандағы Түркістан автономиясы мен Ташкенттегі кеңес үкіметі арасындағы текетіресті бейбіт жолмен шешуді көздеді. Алайда большевиктер қарулы кұшпен құлатып тынды.
- Саяси кұресті жалғастыру мақсатымен әуелі Бұхар әмірлігіне өтті, кейіннен 1-дүниежүзілік соғыс тұтқындарын қайтарумен шұғылданатын неміс комиссиясының көмегімен Германияға барды. Онда неміс әскерлерінің көмегімен Түркістандағы кеңестер билігін құлату жолында Германия үкіметі басшыларымен келіссөздер жүргізу мақсатында өрекеттер жасады. Олардан қолдау таппаған соң, 1919 жылы Самарқанға оралып, белгісіз жағдайда қайтыс болды.
Тұлғалығы
Серәлі Лапин араб, парсы және т.б. шығыс тілдерін жетік білген.
Дереккөздер
- « Алаш» қозғалысы. Алматы, 2008. ISBN 9965-32-715-7
| Бұл мақалада еш сурет жоқ. Мақаланы жетілдіру үшін қажетті суретті енгізіп көмек беріңіз. Суретті қосқаннан кейін бұл үлгіні мақаладан аластаңыз.
|
уикипедия, wiki, кітап, кітаптар, кітапхана, мақала, оқу, жүктеу, тегін, тегін жүктеу, mp3, видео, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, сурет, музыка, seks, ән, фильм, кітап, ойын, ойындар, ұялы, андроид, iOS, apple, ұялы телефон, samsung, iphone, xiomi, xiaomi, redmi, honor, oppo, nokia, sonya, mi, ДК, веб, компьютер, Серәлі Мұңайтпасұлы Лапин туралы ақпарат, Серәлі Мұңайтпасұлы Лапин дегеніміз не? Серәлі Мұңайтпасұлы Лапин сөзі нені білдіреді?
Serәli Munajtpasuly Lapin 1869 Қogalykol auyly Syrdariya audany Қyzylorda oblysy 1919 Samarkan kogam kajratkeri Shuro i Ulema partiyasynyn toragasy shygystanushy tүrkitanushy ӨmirbayanyӘkesi Syr alkabynda bedeldi belgili bi әri bolys Munajtpas Lapin Munajtpas patshalyk Resej tusynda memlekettik kyzmet etip halkynyn igiligine zhumys istedi Patshanyn үkimimen 2 dәrezheli Әulie Anna imperatorlyk ordenimen marapattalgan 1869 zhyly nauryz ajynda Munajtpas Lapinnyn otbasynda dүniege kelgen Algashynda Perovsk kalalyk uchilishesinde okidy 1889 zhyly Tashkenttegi Tүrkistan mugalimder seminariyasyn 1891 zhyly Sankt Peterburg universitetinin zan fakultetin bitirgen 1889 1892 zhyldary Tүrkistan mugalimder seminariyasynda zhergilikti tilderdi okytushy bolyp zhumys istedi Sojtip zhumys istep Tashkenttegi er balalar gimnaziyasynda orys tilinin mugalimderi atandy Қyzmeti1892 zhyldan bastap Samarkan oblysynyn әskeri gubernatory zhanynda audarmashy boldy 1901 1917 zhyldary Samarkan Syrdariya oblystarynda advokat kyzmetin atkardy Lapin arab parsy t b shygys tilderin zhetik bilgen Gor Әmir Registan Shaһizinda keshenderindegi Kokiltash medresesi zhәne t b kone arhitekturalyk eskertkishterdegi arabtyn kone emlelerimen ornektelgen zhazulardy okydy olardy orysshaga audaryp gylymi ajnalymga kosty Zhәdigerlerdin turgyzylgan uakytyn olardy saldyrgan adamdardyn sәuletshilerdin esimderin mys Registan ansamblindegi Sherdor Tillә Қari medreselerin Zhalantos baһadүrdin saldyrganyn anyktady Shaһnama Tuһrat әl Hani dastandarynyn parsy tilindegi kolzhazbalaryn tauyp zerttedi Lapin auyzsha tәrzhimalagan Ә Firdausidin Shaһnamasyn akyn Molda Oraz kazaksha zhyrlagan 1900 1904 zhyldary kazak ozbek kyrgyz t b ataulardy durys koldanu zhoninde Turkestanskie vedomosti Orenburgskij listok gazetterinde mәsele koterdi Onyn shygystanu salasyndagy zhumystaryn V L Vyatkin V V Bartold N I Veselovskij V V Rozen oz enbekterinde pajdalangan 1908 1910 zhyldary Sankt Peterburgte turyp III Memlekettik Dumanyn Musylman frakciyasy ujymdastyru byurosynda kyzmet etti Lapin halyk mүddesi үshin zhumys atkaryp 1910 1913 Tүrkistan general gubernatorynyn ruksatymen kazak arasynda sauda ekonomikalyk seriktestigin kurdy 1917 zhyly nauryzda Akmeshit halyk okilderi kenesinin toragasy shildeden Shuro i Ulema Ғulama kogamy Din ielerinin kenesi ujymyna zhetekshilik etti Syrdariya kazaktarynyn 1917 zhyly tamyzda otken siezinde Bukilresejlik Қuryltaj zhinalysyna deputattykka kandidat retinde usynyldy Turkistan olkesi musylmandarynyn tortinshi totenshe siezinde kurylgan Tүrkistan avtonomiyasynyn halyk kenesi kuramyna sajlandy 1918 zhyly 17 kantarda olkelik Halyk Komissarlary kenesine zholdagan molimdemesinde Қokandagy Tүrkistan avtonomiyasy men Tashkenttegi kenes үkimeti arasyndagy teketiresti bejbit zholmen sheshudi kozdedi Alajda bolshevikter karuly kushpen kulatyp tyndy Sayasi kuresti zhalgastyru maksatymen әueli Buhar әmirligine otti kejinnen 1 dүniezhүzilik sogys tutkyndaryn kajtarumen shugyldanatyn nemis komissiyasynyn komegimen Germaniyaga bardy Onda nemis әskerlerinin komegimen Tүrkistandagy kenester biligin kulatu zholynda Germaniya үkimeti basshylarymen kelissozder zhүrgizu maksatynda oreketter zhasady Olardan koldau tappagan son 1919 zhyly Samarkanga oralyp belgisiz zhagdajda kajtys boldy TulgalygySerәli Lapin arab parsy zhәne t b shygys tilderin zhetik bilgen Derekkozder Alash kozgalysy Almaty 2008 ISBN 9965 32 715 7Bul makalada esh suret zhok Makalany zhetildiru үshin kazhetti suretti engizip komek beriniz Suretti koskannan kejin bul үlgini makaladan alastanyz Suretti mynnan tabuga bolady osy makalanyn takyrybyna bajlanysty suret Ortak korda tabyluy mүmkin makalanyn ozge til uikilerindegi nuskalaryn karap koriniz oziniz zhasagan suretti zhүkteniz avtorlyk kukykpen korgalgan suret kospanyz
