Румыниядағы қырым татарлары
Румыниядағы қырым татарлары (рум. Tătarii crimeeni din România, қырымтат. Romaniya Qırımtatarları) — Румыниядағы ұлттық азшылықтардың бірі. Түркі тайпалары қазіргі Румыния аумағына ғұндар мен бұлғарлардың шапқыншылығы кезінде келді. X ғасырда бұл жерлерге қыпшақтар қоныстанды. Әр түрлі татар халықтары Алтын Орданың жорығынан кейін осы өңірге орнықты. XIV—XV ғасырларда Осман империясы Буджақтағы ноғайлардың Добруджаны отарлауына мүмкіндік берді. 1593–1595 жылдар аралығында Буджақ татарлары да осы өңірге қоныстанды. Алайда қазіргі Румыния татарларының негізгі бөлігін Қырым Ресей империясына қосылғаннан кейін көшіп келген қырым татарлары құрады. Қоныстанған қырым татарлары тұрмыс-тіршілігі жағынан көшпелі ноғайлардың ұрпақтарынан ерекшеленді.
Тарихы
Қырымның 1783 жылы Ресей империясына қосылуынан кейін қырым татарлары Осман империясының жағалаудағы Добруджа провинциясына (қазіргі Румыния мен Болгария аумағында) қоныс аудара бастады. Татарлар негізінен , Бабадаг, , , Силистра, аймақтарына қоныстанып, сондай-ақ өз Отанымен байланысты атаулары бар жеке елді мекендерді құрды, соның ішінде Ширин, Яйла, Ақмешіт, Ялта, Кефе, Бейбұжақ.
1783 жылдан 1853 жылға дейін ондаған мың қырым татарлары мен ноғайлар Русен аймағына қоныс аударды, кейін бұл жер «Кіші Татария» деген атқа ие болды. 1812 жылы Ресей Буджакты жаулап алғаннан кейін, осы өңірдегі ноғайлар да Добруджаға қоныс тепті. 1860 жылғы жаппай көшке дейін Добруджаға орныққан татарлар қабайлдар (қырымтат. Kabail) деп аталды. Олардың ішінен Осман сұлтаны III Селимнің «Жаңа тәртіп» (Низам-и Джедид) армиясына қабайл татар жасағы құрылды. Бұл жасақ пашамен күресінде шешуші рөл атқарды, сондай-ақ Босния мен Герцеговинада, Күрдістанда және араб аймақтарындағы көтерілістерді басуға қатысты. Сонымен қатар, Қырым соғысы кезінде Осман империясының жағында соғысты.
Қырым татарлары албандармен бірге Осман империясында беделді кеден қызметкерлері ретінде қызмет атқарып, кейін арнайы салықтық жеңілдіктер алды. Түріктер татарларға белгілі бір автономия берді, оларды өздерінің қаймақамы – хан мырза басқарды. Добруджада тамырын жайған (1427–1878) жалпы құрметке ие болды. Добруджалық татар II Махмұд сұлтанның бұйрығымен янычар корпусын жоюға жауапты болды.
1877–1878 жылдары 80–100 мың қырым татары Добруджадан Анатолияға қоныс аударды. Көшу аз мөлшерде болса да, Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін жалғасты. Эмиграцияның бірнеше себебі болды. 1883 жылы румын үкіметі барлық румын азаматтарына, соның ішінде татарларға да міндетті әскери қызмет енгізді. Татарлар армиясында қызмет ету мұсылмандық мүдделеріне қайшы келеді деп алаңдады. Басқа себептер қатарына 1899 жылғы Добруджадағы ашаршылық, 1880–1885 жылдардағы татар және түрік жерлерін тәркілеу туралы заңдар және аймақты күйреткен 1912–1913 жылдардағы кірді.
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі оқиғалар
1940 жылы Болгарияға қосылып, Румыниядағы татарлардың саны азайды. 1977 жылы елде 23 мың татар болған. ХХ ғасырдың 90-жылдары олардың саны шамамен 40 мыңға жетті. ХХІ ғасырдың басында Мұсылман-татар және түріктердің демократиялық одағының басшылығы халық санағының деректеріне күмән келтіріп, Румынияда 50 мыңға жуық татар тұратынын мәлімдеді. Сонымен қатар, татарлардың көпшілігі өздерін түрік ретінде сәйкестендіре бастады. Осындай үрдістер Болгарияда да байқалды.
1947–1957 жылдары Румынияда татар мектептері жұмыс істей бастады. 1955 жылы татар қауымдастығына арнайы әліпби әзірленді. 1990 жылы Мұсылман-татар және түріктердің демократиялық одағы құрылды.
Дереккөздер
- Татары Добруджи и Буджака (ru) // cyberleninka.ru.
- Калмыки, караногайцы, кубанские ногайцы и крымские татары (ru) // cyberleninka.ru.
Сілтемелер
- Румыния татар сайты
уикипедия, wiki, кітап, кітаптар, кітапхана, мақала, оқу, жүктеу, тегін, тегін жүктеу, mp3, видео, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, сурет, музыка, seks, ән, фильм, кітап, ойын, ойындар, ұялы, андроид, iOS, apple, ұялы телефон, samsung, iphone, xiomi, xiaomi, redmi, honor, oppo, nokia, sonya, mi, ДК, веб, компьютер, Румыниядағы қырым татарлары туралы ақпарат, Румыниядағы қырым татарлары дегеніміз не? Румыниядағы қырым татарлары сөзі нені білдіреді?
Rumyniyadagy kyrym tatarlary rum Tătarii crimeeni din Romania kyrymtat Romaniya Qirimtatarlari Rumyniyadagy ulttyk azshylyktardyn biri Tүrki tajpalary kazirgi Rumyniya aumagyna gundar men bulgarlardyn shapkynshylygy kezinde keldi X gasyrda bul zherlerge kypshaktar konystandy Әr tүrli tatar halyktary Altyn Ordanyn zhorygynan kejin osy onirge ornykty XIV XV gasyrlarda Osman imperiyasy Budzhaktagy nogajlardyn Dobrudzhany otarlauyna mүmkindik berdi 1593 1595 zhyldar aralygynda Budzhak tatarlary da osy onirge konystandy Alajda kazirgi Rumyniya tatarlarynyn negizgi boligin Қyrym Resej imperiyasyna kosylgannan kejin koship kelgen kyrym tatarlary kurady Қonystangan kyrym tatarlary turmys tirshiligi zhagynan koshpeli nogajlardyn urpaktarynan erekshelendi Tarihy2002 zhylgy sanak bojynsha Rumyniyadagy kyrym tatarlarynyn ornalasuy Қyrymnyn 1783 zhyly Resej imperiyasyna kosyluynan kejin kyrym tatarlary Osman imperiyasynyn zhagalaudagy Dobrudzha provinciyasyna kazirgi Rumyniya men Bolgariya aumagynda konys audara bastady Tatarlar negizinen Babadag Silistra ajmaktaryna konystanyp sondaj ak oz Otanymen bajlanysty ataulary bar zheke eldi mekenderdi kurdy sonyn ishinde Shirin Yajla Akmeshit Yalta Kefe Bejbuzhak 1783 zhyldan 1853 zhylga dejin ondagan myn kyrym tatarlary men nogajlar Rusen ajmagyna konys audardy kejin bul zher Kishi Tatariya degen atka ie boldy 1812 zhyly Resej Budzhakty zhaulap algannan kejin osy onirdegi nogajlar da Dobrudzhaga konys tepti 1860 zhylgy zhappaj koshke dejin Dobrudzhaga ornykkan tatarlar kabajldar kyrymtat Kabail dep ataldy Olardyn ishinen Osman sultany III Selimnin Zhana tәrtip Nizam i Dzhedid armiyasyna kabajl tatar zhasagy kuryldy Bul zhasak pashamen kүresinde sheshushi rol atkardy sondaj ak Bosniya men Gercegovinada Kүrdistanda zhәne arab ajmaktaryndagy koterilisterdi basuga katysty Sonymen katar Қyrym sogysy kezinde Osman imperiyasynyn zhagynda sogysty Қyrym tatarlary albandarmen birge Osman imperiyasynda bedeldi keden kyzmetkerleri retinde kyzmet atkaryp kejin arnajy salyktyk zhenildikter aldy Tүrikter tatarlarga belgili bir avtonomiya berdi olardy ozderinin kajmakamy han myrza baskardy Dobrudzhada tamyryn zhajgan 1427 1878 zhalpy kurmetke ie boldy Dobrudzhalyk tatar II Mahmud sultannyn bujrygymen yanychar korpusyn zhoyuga zhauapty boldy 1877 1878 zhyldary 80 100 myn kyrym tatary Dobrudzhadan Anatoliyaga konys audardy Koshu az molsherde bolsa da Birinshi dүniezhүzilik sogyska dejin zhalgasty Emigraciyanyn birneshe sebebi boldy 1883 zhyly rumyn үkimeti barlyk rumyn azamattaryna sonyn ishinde tatarlarga da mindetti әskeri kyzmet engizdi Tatarlar armiyasynda kyzmet etu musylmandyk mүddelerine kajshy keledi dep alandady Baska sebepter kataryna 1899 zhylgy Dobrudzhadagy asharshylyk 1880 1885 zhyldardagy tatar zhәne tүrik zherlerin tәrkileu turaly zandar zhәne ajmakty kүjretken 1912 1913 zhyldardagy kirdi Ekinshi dүniezhүzilik sogystan kejingi okigalar1940 zhyly Bolgariyaga kosylyp Rumyniyadagy tatarlardyn sany azajdy 1977 zhyly elde 23 myn tatar bolgan HH gasyrdyn 90 zhyldary olardyn sany shamamen 40 mynga zhetti HHI gasyrdyn basynda Musylman tatar zhәne tүrikterdin demokratiyalyk odagynyn basshylygy halyk sanagynyn derekterine kүmәn keltirip Rumyniyada 50 mynga zhuyk tatar turatynyn mәlimdedi Sonymen katar tatarlardyn kopshiligi ozderin tүrik retinde sәjkestendire bastady Osyndaj үrdister Bolgariyada da bajkaldy 1947 1957 zhyldary Rumyniyada tatar mektepteri zhumys istej bastady 1955 zhyly tatar kauymdastygyna arnajy әlipbi әzirlendi 1990 zhyly Musylman tatar zhәne tүrikterdin demokratiyalyk odagy kuryldy DerekkozderTatary Dobrudzhi i Budzhaka ru cyberleninka ru Kalmyki karanogajcy kubanskie nogajcy i krymskie tatary ru cyberleninka ru SiltemelerRumyniya tatar sajty
