Рим республикасы
Рим республикасы (лат. Populi Romani «Рим халқының жалпы ісі») — Ежелгі Римдегі пен империяның арасындағы тарихи дәуір. Бұл дәуірде Республика өзінің үстемдігін Рим қаласынан Жерорта теңізінінің көп бөлігіне дейінгі гегемониясын үлкейте алды.
| Рим республикасы Res publica Romana Ежелгі Рим | |||||||
| |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| |||||||
| Ұраны Рим легиондарының Вексиллумы | |||||||
 Б. з. д. 44 жылдағы Рим республикасы | |||||||
| Астанасы | Рим | ||||||
| Ірі қалалары | Рим, Иерусалим, Сиракузы, Акрагант, , , , , Афины, , , Лион | ||||||
| Тіл(дер)і | Латын тілі, Ежелгі грек тілі, жергілікті тілдер | ||||||
| Діні | |||||||
| Заңдары | {{{параметр_мазмұны}}} | ||||||
| Аумағы | 1 950 000 км² (Б. з. д. 50 жыл) | ||||||
| Басқару формасы | Консулдық республика | ||||||
| Алғашқы консулдар | |||||||
| - 509 Б. з. д. | пен | ||||||
| Соңғы консулдар | |||||||
Басқару формасы
Рим Республикасы Сенат арқылы басқарылды. Сенаторды және консулды сайлау үшін халық жиналыстары шақырылып отырды. Мұндай жиналыстарда римдіктер ғана дауыс беруге құқылы болды. Сенат Республиканың саяси бағытын белгілеп отырды. Ал консулдар әскерді басқарды. Проконсулдардың консулдардан айырмашылығы - проконсулдар тек әскерді ғана емес, өзіне берілген аумақтың әскери әкімшілігін де басқарған. Бұл жүйе Шығыс Рим империясындағы жүйесіне ұқсас.
Тарихы
Құрылуы
Б.з.б 509 жылы Римнің соңғы патшасы Тарквиний елден қашып кетеді. Рим патшалағының орнына Рим Республикасы жарияланды.
Латиндер және Самниттермен соғыс
Б.з.б 490 жж. Рим Республикасы соғысты. Нәтижесінде Республика мен латындар арасында одақ жасалғанымен, бұл одақта шын мәнінде Рим үстем болды. Олар сондай-ақ этруск қаласы Вейямен соғысып, оны ақырында басып алды. Римдіктер Орталық Италияға үстемдік ету үшін күресте ірі тайпасымен бетпе-бет келді. Б.з.б IV ғасырда Рим Самниттермен 3 рет соғысып, Умбрияны, Маркияны қосып алды. Осы кезде Латын тайпалары көтеріліс жасап, екінші Латын соғысы басталды, ақырында Рим Лационы және Кампанияны бағындырды.
Галл шапқыншылығы
Б.з.б XI-X ғасырларда Солтүстік Италияға қоныстанған кельт тайпасы Галлдардың бір бөлігі V-IV ғасырларда Римге тұрақты түрде шабуыл жасап отырды. Римдіктер бастапқыда әлсіз болғандықтан олардан салық төлеп құтылғанымен, кейінірек күшейген соң Этруск және тағы басқа тайпалармен одақтасып, олардың шабуылдарына қарсы тұра бастады. Галлдармен күресте көмек алу үшін Этрусктер Рим Республикасына өз еріктерімен қосылды.
Пиррмен соғыс
Римдіктер Оңтүстік Италияны бағындыру үшін сол кездегі Оңтүстік Италиядағы грек отарларына соғыс ашты. Грек отарлары Эпир патшасы Пиррден көмек сұрады. Пирр римдіктерді бірнеше рет жеңгенімен, соныңда шешуші шайқаста жеңіліп, Риммен бітімге қол қойды. Бітім нәтижесінде Рим бүкіл Оңтүстік Италияны бағындырды.
Бірінші Пуни соғысы
Римдіктер Мессинадағы көтерілісшілердің құқығын қорғаймыз деген сылтаумен сол кездегі ірі мемлекетке - Карфаген державасына соғыс ашты. Соғыс барысында римдіктер бірінші рет өз флотын құрды, пілдермен шайқасудың тәжірибесін үйренді. Алғашында теңізде карфагендіктер үстемдік етсе, құрлықта Рим әскері мықтырақ болды. Римдіктер өз флотын құрып, олар теңізде де жеңе бастаған кезде, Карфаген әскерлері амалсыздан біртіндеп Лилибеумге дейін шегінді. Алайда Лилибеум қоршауы ұзаққа созылып, сәтсіз жалғасты. Римдіктер Лилибеумді бейбіт келісімнен соң ғана алды. Римдіктердің соғыста жеңіске жетуіне оның одақтасы - Сиракузы қала-мемлекеті үлкен рөл атқарды. Алғашында бейбіт келісімде тек римдіктер тек Сицилия аралын ғана алып, Карфаген оған аздап контрибуция төлейтін болып айтылса, Сардиния аралындағы көтеріліс пен Африкадағы жалдамалылар көтерілісін пайдаланып, Римдіктер Карфагенмен жаңа бітім шартына қол жеткізді. Нәтижесінде Римге тек Сицилия ғана емес, оның маңындағы аралдар, Сардиния, Корсика өтіп, контрибуция мөлшері едәуір көбейді.
Соғыстың ресми себебі карфагендік әскерлердің Рим одақтасы Сагунтты басып алуы болды. Ганнибал Альпілік жорығын бастап, Италияға кіріп, Римдіктерді бірнеше рет жеңді, соның ішінде ең танымалы - Канна шайқасы. Дегенмен, Иберияда жағдай басқаша болды. Онда карфагендік әскерлер римдіктерден қайта-қайта жеңіле берді. Карфаген әскерлері римдіктерді бір рет күйрете жеңгенімен, римдіктер өз әскерін қалпына келтіріп, Илипа шайқасында оларды талқандады. Италиядағы Ганнибал әскері көмек келмегендіктен әлсіреп, оларды Карфаген үкіметі 203 жылы Карфагенді қорғау үшін Италиядан шақырып алды. Соғыстың соңғы нүктесі Зама шайқасы болып, Карфаген жеңіліп, бейбіт келісімге қол қойды. Римге Иберия, Солтүстік Италия, Сиракузы өтті.
Бірінші Македония соғысы
Канна шайқасында Римдіктер жеңілген кезде Македония патшасы осыны пайдаланып, Римге соғыс ашты. Алайда, Римдіктер Грек қалаларымен одақ құрып, македон әскерін жеңді. Соғыс нәтижесінде Рим Иллирияны басып алды.
Македония өз жеңілісін мойындамай Римге қарсы екінші рет соғыс ашты. Соғыс барысында Македония әскерлері талқандалып, Рим Македонияны басып алды.
Үшінші Македония соғысы
Македонияда көтеріліс шығып, Македония өз тәуелсіздігін жариялады. Оған гректер де қосылды. Алайда, Римдіктер көтерілісшілерден көрі тәжірибелі болғандықтан, олар ақыры жеңді. Македония мен Грекия түпкілікті түрде Рим провинциясына айналды.
Селевкидтермен соғыс
Селевки әулетінің күшеюінен қауіптенген Пергам патшалығы Римнен көмек сұрады. Рим дереу реакция беріп, әскер жіберді. Соғыс барысында селевкия флоты теңізде біріккен Пергам-Рим флотымен талқандалса, құрлықта Рим әскері шешуші жеңіске жетіп, Селевки әулеті Кіші Азиядан ығыстырылды. Селевки әулеті құлдырай бастады.
Үшінші Пуни соғысы
Карфаген ауыр шарттарға шыдамай, Римге соғыс ашты. Римдік әскерлер Карфагенді қоршады. Олар қала қабырғаларының астында ұзақ тұрып, әлсірей бастады. Алайда, Сципио келіп, қоршауда жеңді. Бұрынғы Карфаген мемлекетінің орнына Африка провинциясы құрылды.
Саяси дағдарыс
Мұнша үлкен Республиканы басқару қиынға соқты. Б.з.б 139 жылдан бастап Рим Республикасында дағдарыс кезеңі басталды. Бұл уақытта азаматтық соғыстар, көтерілістер, саяси тұрақсыздықтар, режимдер орнады, көрші мемлекеттер - Понт патшалығымен, Нумидиямен, герман тайпаларымен, галлдармен, кельтиберлермен тоқтаусыз соғыстар жүргізіліп, Республика аумағы кеңейе түсті. Б.з.б 48 жылы Галлия соғысынан оралған Гай Юлий Цезарь азамат соғысын бастап, ақыры жеңді. Алайда, көп ұзамай оны өлтіріп, саяси дағдарыс басталып, Октавиан Август өзін император деп жариялады. Рим Республикасы аяқталды.
Дереккөздер
- Taagepera, Rein Size and Duration of Empires: Growth–Decline Curves, 600 BC to 600 AD (en) // Social Science History : journal. — 1979. — Т. 3. — № 3/4. — б. 115—138 [125].
- Цицерон- мастер Публичных выставок
- Қазақ ұлттық энциклопедиясы, 1-том
- Қазақ Совет Энциклопедиясы, 9-том
- Селевкидтер империясы
- Қазақ Ұлттық энциклопедиясы, 1-том
уикипедия, wiki, кітап, кітаптар, кітапхана, мақала, оқу, жүктеу, тегін, тегін жүктеу, mp3, видео, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, сурет, музыка, seks, ән, фильм, кітап, ойын, ойындар, ұялы, андроид, iOS, apple, ұялы телефон, samsung, iphone, xiomi, xiaomi, redmi, honor, oppo, nokia, sonya, mi, ДК, веб, компьютер, Рим республикасы туралы ақпарат, Рим республикасы дегеніміз не? Рим республикасы сөзі нені білдіреді?
Rim respublikasy lat Populi Romani Rim halkynyn zhalpy isi Ezhelgi Rimdegi pen imperiyanyn arasyndagy tarihi dәuir Bul dәuirde Respublika ozinin үstemdigin Rim kalasynan Zherorta tenizininin kop boligine dejingi gegemoniyasyn үlkejte aldy Rim respublikasy Res publica Romana Ezhelgi RimB z d 509 zhyl B z d 27 zhyl EltanbasyҰrany Rim legiondarynyn VeksillumyB z d 44 zhyldagy Rim respublikasyAstanasy RimIri kalalary Rim Ierusalim Sirakuzy Akragant Afiny LionTil der i Latyn tili Ezhelgi grek tili zhergilikti tilderDiniZandary parametr mazmuny Aumagy 1 950 000 km B z d 50 zhyl Baskaru formasy Konsuldyk respublikaAlgashky konsuldar 509 B z d penSongy konsuldarBaskaru formasyRim Respublikasy Senat arkyly baskaryldy Senatordy zhәne konsuldy sajlau үshin halyk zhinalystary shakyrylyp otyrdy Mundaj zhinalystarda rimdikter gana dauys beruge kukyly boldy Senat Respublikanyn sayasi bagytyn belgilep otyrdy Al konsuldar әskerdi baskardy Prokonsuldardyn konsuldardan ajyrmashylygy prokonsuldar tek әskerdi gana emes ozine berilgen aumaktyn әskeri әkimshiligin de baskargan Bul zhүje Shygys Rim imperiyasyndagy zhүjesine uksas TarihyҚuryluy B z b 509 zhyly Rimnin songy patshasy Tarkvinij elden kashyp ketedi Rim patshalagynyn ornyna Rim Respublikasy zhariyalandy Latinder zhәne Samnittermen sogys B z b 490 zhzh Rim Respublikasy sogysty Nәtizhesinde Respublika men latyndar arasynda odak zhasalganymen bul odakta shyn mәninde Rim үstem boldy Olar sondaj ak etrusk kalasy Vejyamen sogysyp ony akyrynda basyp aldy Rimdikter Ortalyk Italiyaga үstemdik etu үshin kүreste iri tajpasymen betpe bet keldi B z b IV gasyrda Rim Samnittermen 3 ret sogysyp Umbriyany Markiyany kosyp aldy Osy kezde Latyn tajpalary koterilis zhasap ekinshi Latyn sogysy bastaldy akyrynda Rim Laciony zhәne Kampaniyany bagyndyrdy Gall shapkynshylygy B z b XI X gasyrlarda Soltүstik Italiyaga konystangan kelt tajpasy Galldardyn bir boligi V IV gasyrlarda Rimge turakty tүrde shabuyl zhasap otyrdy Rimdikter bastapkyda әlsiz bolgandyktan olardan salyk tolep kutylganymen kejinirek kүshejgen son Etrusk zhәne tagy baska tajpalarmen odaktasyp olardyn shabuyldaryna karsy tura bastady Galldarmen kүreste komek alu үshin Etruskter Rim Respublikasyna oz erikterimen kosyldy Pirrmen sogys Rimdikter Ontүstik Italiyany bagyndyru үshin sol kezdegi Ontүstik Italiyadagy grek otarlaryna sogys ashty Grek otarlary Epir patshasy Pirrden komek surady Pirr rimdikterdi birneshe ret zhengenimen sonynda sheshushi shajkasta zhenilip Rimmen bitimge kol kojdy Bitim nәtizhesinde Rim bүkil Ontүstik Italiyany bagyndyrdy Birinshi Puni sogysy Rimdikter Messinadagy koterilisshilerdin kukygyn korgajmyz degen syltaumen sol kezdegi iri memleketke Karfagen derzhavasyna sogys ashty Sogys barysynda rimdikter birinshi ret oz flotyn kurdy pildermen shajkasudyn tәzhiribesin үjrendi Algashynda tenizde karfagendikter үstemdik etse kurlykta Rim әskeri myktyrak boldy Rimdikter oz flotyn kuryp olar tenizde de zhene bastagan kezde Karfagen әskerleri amalsyzdan birtindep Lilibeumge dejin shegindi Alajda Lilibeum korshauy uzakka sozylyp sәtsiz zhalgasty Rimdikter Lilibeumdi bejbit kelisimnen son gana aldy Rimdikterdin sogysta zheniske zhetuine onyn odaktasy Sirakuzy kala memleketi үlken rol atkardy Algashynda bejbit kelisimde tek rimdikter tek Siciliya aralyn gana alyp Karfagen ogan azdap kontribuciya tolejtin bolyp ajtylsa Sardiniya aralyndagy koterilis pen Afrikadagy zhaldamalylar koterilisin pajdalanyp Rimdikter Karfagenmen zhana bitim shartyna kol zhetkizdi Nәtizhesinde Rimge tek Siciliya gana emes onyn manyndagy araldar Sardiniya Korsika otip kontribuciya molsheri edәuir kobejdi Ekinshi Puni sogysy Sogystyn resmi sebebi karfagendik әskerlerdin Rim odaktasy Saguntty basyp aluy boldy Gannibal Alpilik zhorygyn bastap Italiyaga kirip Rimdikterdi birneshe ret zhendi sonyn ishinde en tanymaly Kanna shajkasy Degenmen Iberiyada zhagdaj baskasha boldy Onda karfagendik әskerler rimdikterden kajta kajta zhenile berdi Karfagen әskerleri rimdikterdi bir ret kүjrete zhengenimen rimdikter oz әskerin kalpyna keltirip Ilipa shajkasynda olardy talkandady Italiyadagy Gannibal әskeri komek kelmegendikten әlsirep olardy Karfagen үkimeti 203 zhyly Karfagendi korgau үshin Italiyadan shakyryp aldy Sogystyn songy nүktesi Zama shajkasy bolyp Karfagen zhenilip bejbit kelisimge kol kojdy Rimge Iberiya Soltүstik Italiya Sirakuzy otti Birinshi Makedoniya sogysy Kanna shajkasynda Rimdikter zhenilgen kezde Makedoniya patshasy osyny pajdalanyp Rimge sogys ashty Alajda Rimdikter Grek kalalarymen odak kuryp makedon әskerin zhendi Sogys nәtizhesinde Rim Illiriyany basyp aldy Ekinshi Makedoniya sogysy Makedoniya oz zhenilisin mojyndamaj Rimge karsy ekinshi ret sogys ashty Sogys barysynda Makedoniya әskerleri talkandalyp Rim Makedoniyany basyp aldy Үshinshi Makedoniya sogysy Makedoniyada koterilis shygyp Makedoniya oz tәuelsizdigin zhariyalady Ogan grekter de kosyldy Alajda Rimdikter koterilisshilerden kori tәzhiribeli bolgandyktan olar akyry zhendi Makedoniya men Grekiya tүpkilikti tүrde Rim provinciyasyna ajnaldy Selevkidtermen sogys Selevki әuletinin kүsheyuinen kauiptengen Pergam patshalygy Rimnen komek surady Rim dereu reakciya berip әsker zhiberdi Sogys barysynda selevkiya floty tenizde birikken Pergam Rim flotymen talkandalsa kurlykta Rim әskeri sheshushi zheniske zhetip Selevki әuleti Kishi Aziyadan ygystyryldy Selevki әuleti kuldyraj bastady Үshinshi Puni sogysy Karfagen auyr sharttarga shydamaj Rimge sogys ashty Rimdik әskerler Karfagendi korshady Olar kala kabyrgalarynyn astynda uzak turyp әlsirej bastady Alajda Scipio kelip korshauda zhendi Buryngy Karfagen memleketinin ornyna Afrika provinciyasy kuryldy Sayasi dagdarys Munsha үlken Respublikany baskaru kiynga sokty B z b 139 zhyldan bastap Rim Respublikasynda dagdarys kezeni bastaldy Bul uakytta azamattyk sogystar koterilister sayasi turaksyzdyktar rezhimder ornady korshi memleketter Pont patshalygymen Numidiyamen german tajpalarymen galldarmen keltiberlermen toktausyz sogystar zhүrgizilip Respublika aumagy keneje tүsti B z b 48 zhyly Galliya sogysynan oralgan Gaj Yulij Cezar azamat sogysyn bastap akyry zhendi Alajda kop uzamaj ony oltirip sayasi dagdarys bastalyp Oktavian Avgust ozin imperator dep zhariyalady Rim Respublikasy ayaktaldy DerekkozderTaagepera Rein Size and Duration of Empires Growth Decline Curves 600 BC to 600 AD en Social Science History journal 1979 T 3 3 4 b 115 138 125 Ciceron master Publichnyh vystavok Қazak ulttyk enciklopediyasy 1 tom Қazak Sovet Enciklopediyasy 9 tom Selevkidter imperiyasy Қazak Ұlttyk enciklopediyasy 1 tom
