Моңғол үстірті
Моңғол үстірті (немесе Алтай үстірті) — Шығыс Азияда орналасқан ішкі құрлықтық үстірт, аумағы шамамен 3 200 000 шаршы шақырымды (1 200 000 шаршы мильді) құрайды. Географиялық шекаралары: Шығысында — Үлкен Хинган таулары, оңтүстігінде — , батысында — Алтай таулары, солтүстігінде — мен орналасқан. Бұл үстіртке Гоби шөлі мен құрғақ дала аймақтары кіреді. Биіктігі орташа есеппен 1000–1500 метр (3300–4900 фут) шамасында. Ең төмен нүктесі — Хулунбуир, ал ең биік нүктесі — Алтайда орналасқан. Саяси-географиялық тұрғыда, Моңғол үстірті: Моңғолия аумағын толық қамтиды, Сонымен қатар Қытай мен Ресейдің кейбір бөліктерін де алып жатыр: Қытайда — Ішкі Моңғолия және Шыңжаңдағы кей бөліктері, Ресейде — Трансбайкал өңірі, Бурятияның бір бөлігі және Иркутск облысының оңтүстігі. Моңғол үстірті — Моңғол халықтарының тарихи мекені, яғни "Моңғол жүрегі" саналады.
| Моңғол үстірті моңғ. Монголын хавтгай | |
 | |
| Гоби шөлі мен Моңғол үстірті | |
| Сипаттамасы | |
|---|---|
| Теңiз деңгейiнен биіктігі | 915-1525 м м |
| Орналасуы | |
| 45° с. е. 107° ш. б. / 45° с. е. 107° ш. б. (G) (O) (Я)Координаттар: 45° с. е. 107° ш. б. / 45° с. е. 107° ш. б. (G) (O) (Я) | |
| Елдер |  Моңғолия Қытай |
Географиясы
Моңғол үстіртінің орташа биіктігі теңіз деңгейінен 915–1525 метр (3002–5003 фут) аралығында. Үстірттегі ең биік нүкте — Бесбоғда тауы, оның биіктігі 4374 метр (14 350 фут) теңіз деңгейінен жоғары.
Экологиясы
Моңғолияның экожүйесі күрделі, өйткені бұл аймақта таулы және ойпатты өңірлер алма-кезек орналасқан. Мал жайылымына бейім жануарлар кең таралған, оларға жататындар: жабайы яктар, Пржевальский жылқысы, , сайғақтар, сібір текесі, арқарлар. Жыртқыш жануарлар қатарында: еуропалық сілеусін, қар барысы, қорсак түлкісі, сонымен қатар құзғын, сакер сұңқары, қара күшіген секілді жыртқыш құстар бар. Сарышұнақтар бүкіл үстірт бойында кең таралған, оның ішінде тарбаған сарышұнағы үлкен ареалмен дәл осы үстірттің аумағында мекендейді.
Тарихы
Моңғол үстіртін әртүрлі тайпалар мен империялар мекендеп, бағындырған. Хронологиялық ретпен атасақ, бұл өңір: Ғұндар (Xiongnu), Сәнби, Көктүріктер, Тан әулеті, , Моңғол империясы, , Солтүстік Юань, және Цин әулеті билігінен өткен.
Экологиялық өзгерістер
1980–2010 жылдар аралығында жаһандық жылыну мен адам әрекетінің (әсіресе көл суларын ауыл шаруашылығы мен кен өндіруге пайдалану) салдарынан үстірттегі көлдердің аумағы айтарлықтай азайған. Цагаан Нур мен Синькай көлі сол кезеңде өздерінің ауданының үштен екісін жоғалтты, ал Хуанцихай мен Найман Сиху сияқты кейбір көлдер толықтай тартылып кеткен. Бірақ Шығыс Жуян көлі мен Хад Паози секілді кейбір көлдер кеңейген. Алайда жалпы алғанда, аймақтағы көлдердің орташа ауданы 30%-ға азайған. Сонымен қатар бұл өңір қатты шөлейттенуге ұшырап отыр.
Дереккөздер
- Zhang, Xueyan; Hu, Yunfeng; Zhuang, Dafang; Qi, Yongqing; Ma, Xin (2009). "NDVI spatial pattern and its differentiation on the Mongolian Plateau". Journal of Geographical Sciences (Springer-Verlag) 19 (4): 405. Bibcode 2009JGSci..19..403Z. :10.1007/s11442-009-0403-7.
- Mongolian Plateau | Map, Location, & Facts | Britannica.
- Centre, UNESCO World Heritage Highlands of Mongol Altai.
- Unit, Biosafety Main Details.
- Shrinking Lakes on the Mongolian Plateau. (8 April 2015).
- Tao, Shengli; Fang, Jingyun; Zhao, Xia; Zhao, Shuqing; Shen, Haihua; Hu, Huifeng; Tang, Zhiyao; Wang, Zhiheng et al. (17 February 2015). "Rapid loss of lakes on the Mongolian Plateau". Proceedings of the National Academy of Sciences 112 (7): 2281–2286. Bibcode 2015PNAS..112.2281T. :10.1073/pnas.1411748112. 4343146. 25646423.
- Han, Jie; Dai, Han; Gu, Zhaolin (2021). "Sandstorms and desertification in Mongolia, an example of future climate events: a review". Environmental Chemistry Letters 19 (6): 4063–4073. Bibcode 2021EnvCL..19.4063H. :10.1007/s10311-021-01285-w. 8302971. 34335128.
уикипедия, wiki, кітап, кітаптар, кітапхана, мақала, оқу, жүктеу, тегін, тегін жүктеу, mp3, видео, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, сурет, музыка, seks, ән, фильм, кітап, ойын, ойындар, ұялы, андроид, iOS, apple, ұялы телефон, samsung, iphone, xiomi, xiaomi, redmi, honor, oppo, nokia, sonya, mi, ДК, веб, компьютер, Моңғол үстірті туралы ақпарат, Моңғол үстірті дегеніміз не? Моңғол үстірті сөзі нені білдіреді?
Mongol үstirti nemese Altaj үstirti Shygys Aziyada ornalaskan ishki kurlyktyk үstirt aumagy shamamen 3 200 000 sharshy shakyrymdy 1 200 000 sharshy mildi kurajdy Geografiyalyk shekaralary Shygysynda Үlken Hingan taulary ontүstiginde batysynda Altaj taulary soltүstiginde men ornalaskan Bul үstirtke Gobi sholi men kurgak dala ajmaktary kiredi Biiktigi ortasha eseppen 1000 1500 metr 3300 4900 fut shamasynda En tomen nүktesi Hulunbuir al en biik nүktesi Altajda ornalaskan Sayasi geografiyalyk turgyda Mongol үstirti Mongoliya aumagyn tolyk kamtidy Sonymen katar Қytaj men Resejdin kejbir bolikterin de alyp zhatyr Қytajda Ishki Mongoliya zhәne Shynzhandagy kej bolikteri Resejde Transbajkal oniri Buryatiyanyn bir boligi zhәne Irkutsk oblysynyn ontүstigi Mongol үstirti Mongol halyktarynyn tarihi mekeni yagni Mongol zhүregi sanalady Mongol үstirti mong Mongolyn havtgajGobi sholi men Mongol үstirtiSipattamasyTeniz dengejinen biiktigi915 1525 m mOrnalasuy45 s e 107 sh b 45 s e 107 sh b 45 107 G O Ya Koordinattar 45 s e 107 sh b 45 s e 107 sh b 45 107 G O Ya T Elder Mongoliya ҚytajMongol үstirtiMongol үstirtiGeografiyasySoltүstik Mongoliyadagy Mongol үstirtinin ozeni Mongol үstirtinin ortasha biiktigi teniz dengejinen 915 1525 metr 3002 5003 fut aralygynda Үstirttegi en biik nүkte Besbogda tauy onyn biiktigi 4374 metr 14 350 fut teniz dengejinen zhogary EkologiyasyMongoliyanyn ekozhүjesi kүrdeli ojtkeni bul ajmakta tauly zhәne ojpatty onirler alma kezek ornalaskan Mal zhajylymyna bejim zhanuarlar ken taralgan olarga zhatatyndar zhabajy yaktar Przhevalskij zhylkysy sajgaktar sibir tekesi arkarlar Zhyrtkysh zhanuarlar katarynda europalyk sileusin kar barysy korsak tүlkisi sonymen katar kuzgyn saker sunkary kara kүshigen sekildi zhyrtkysh kustar bar Saryshunaktar bүkil үstirt bojynda ken taralgan onyn ishinde tarbagan saryshunagy үlken arealmen dәl osy үstirttin aumagynda mekendejdi TarihyMongol үstirtin әrtүrli tajpalar men imperiyalar mekendep bagyndyrgan Hronologiyalyk retpen atasak bul onir Ғundar Xiongnu Sәnbi Koktүrikter Tan әuleti Mongol imperiyasy Soltүstik Yuan zhәne Cin әuleti biliginen otken Ekologiyalyk ozgerister1980 2010 zhyldar aralygynda zhaһandyk zhylynu men adam әreketinin әsirese kol sularyn auyl sharuashylygy men ken ondiruge pajdalanu saldarynan үstirttegi kolderdin aumagy ajtarlyktaj azajgan Cagaan Nur men Sinkaj koli sol kezende ozderinin audanynyn үshten ekisin zhogaltty al Huancihaj men Najman Sihu siyakty kejbir kolder tolyktaj tartylyp ketken Birak Shygys Zhuyan koli men Had Paozi sekildi kejbir kolder kenejgen Alajda zhalpy alganda ajmaktagy kolderdin ortasha audany 30 ga azajgan Sonymen katar bul onir katty sholejttenuge ushyrap otyr DerekkozderZhang Xueyan Hu Yunfeng Zhuang Dafang Qi Yongqing Ma Xin 2009 NDVI spatial pattern and its differentiation on the Mongolian Plateau Journal of Geographical Sciences Springer Verlag 19 4 405 Bibcode 2009JGSci 19 403Z 10 1007 s11442 009 0403 7 Mongolian Plateau Map Location amp Facts Britannica Centre UNESCO World Heritage Highlands of Mongol Altai Unit Biosafety Main Details Shrinking Lakes on the Mongolian Plateau 8 April 2015 Tao Shengli Fang Jingyun Zhao Xia Zhao Shuqing Shen Haihua Hu Huifeng Tang Zhiyao Wang Zhiheng et al 17 February 2015 Rapid loss of lakes on the Mongolian Plateau Proceedings of the National Academy of Sciences 112 7 2281 2286 Bibcode 2015PNAS 112 2281T 10 1073 pnas 1411748112 4343146 25646423 Han Jie Dai Han Gu Zhaolin 2021 Sandstorms and desertification in Mongolia an example of future climate events a review Environmental Chemistry Letters 19 6 4063 4073 Bibcode 2021EnvCL 19 4063H 10 1007 s10311 021 01285 w 8302971 34335128
