Лингвистикалық бетбұрыс
Лингвистикалық бетбұрыс (ағылш. linguistic turn) — ХХ ғ басында батыстық тіл философиясында болған ірі "бағытталу" құбылысы болып, ол философия мен басқа гуманитарлық ғылымдардың тіл мәселесіне қарай ойысып, тіл ұғымына, тіл шындығына, тілдік байланысқа, тілді қолданушыларға және тіл мен ғаламның қарым-қатынасына шоғырлануымен ерекшеленеді.
Лингвистикалық бетбұрыс әртүрлі интеллектуалды қозғалыстармен байланысты болды, бірақ аталған терминнің өзі "Лингвистикалық бұрылыс" антологиясы (ағылш. Linguistic turn: Recent Essays in Philosophical Method, яғни "Лингвистикалық бетбұрыс: философиялық әдіс туралы таяудағы эсселер", 1967 ж) арқылы танымал болды деп есептеледі, онда Рорти лингвистикалық философияға бет бұруды талқылады. Кейін лингвистикалық философиядан да, жалпы аналитикалық философиядан да алшақтаған Рорти "лингвистикалық бетбұрыс" сөз тіркесін философ Густав Бергманнан алғанын айтты.
Аналитикалық философияда
Дәстүрлі мағынада, лингвистикалық бетбұрыс аналитикалық философияның пайда болғанын білдіреді. Лингвистикалық бетбұрыс нәтижелерінің бірі тілдің логикасы мен философиясына шоғырланудың артуы, мен бөліну болды.
Фреге
Майкл Дамметтің айтуынша, лингвистикалық бетбұрыс тарихын Готлоб Фрегенің 1884 жылғы "" атты еңбегімен, атап айтқанда Фреге бір сандық тұжырымдаманың идентитиін пайымдаған 62-параграфпен байланыстыру керек.
Сан туралы "егер бізде сандарға қарата ұғым мен интуиция болмаса, сандар қалай бізге берілген?" делінетін Канттық сауалға жауап беру үшін Фреге өзі кітабының басында пайымдалған "" сілтеме жасайды, яғни тұжырымдаманың контексті аясында ғана сөздердің мағынасы болады, демек сөйтіп "сандық сөз кездесетін тұжырымдаманың мағына" анықтамасынан мәселеге шешім табуға болады. Осылайша, бір онтологиялық, не эпистемологиялық проблема дәстүр бойынша идеалистік бағытта шешілсе, енді лингвистикалық жолмен шешілетін болады.
Рассел және Витгенштейн
Тұжырымдамалар (propositions) логикасына және олардың "факттермен" байланысына Фрегенің назар аударуын кейінірек белгілі аналитикалық философ Бертран Рассел "Меңзеу туралы" ("On Denoting") еңбегінде жалғастырды, және оның логикалық атомизміндегі алғашқы жұмыстарында маңызды рөл атқарды.
Людвиг Витгенштейн, Расселдің серіктесі, лингвистикалық бетбұрыстың бастамашыларының бірі болды. Бұл оның "философиялық проблемалар тіл логикасындағы түсініспеушілдіктен туындайды" деген идеясын пайымдаған "Логика-философиялық трактатындағы" (Tractatus Logico-Philosophicus) көзқарастарында және "" туралы пайымдаулар жасаған кейінгі жұмыстарында кездеседі. Оның кейінгі жұмысы (яғни, ) аналитикалық философияның жалпы ережелерінен айтарлықтай алшақтайды, олар пост-структуралистік дәстүрде резонанс тудыруы мүмкін деп танылуда.
Куайн және Крипке
"" шығармасында өзінің алғашқы философиялық көзқарасымен лингвистикалық бетбұрыстың тарихи жалғасымдылығын сипаттаған болатын: "Мән референт объектісінен ажырап, сөзбен біріккен кезде ол мағынаға айналады."
Кейінірек ХХ ғ-да қатарлы философтар "" кітабында тілді мұқият талдаудан метафизикалық қорытындылар жасады.
Құрлықтық философия
Гуманитарлық ғылымдардағы лингвистикалық бетбұрыс үшін шешуші рөл ойнаған тағы бір дәстүрлі еңбек, атап айтқанда фердинанд де Соссюрдіңқұрлықтық структурализмі болды, 1916 жылы ол қайтыс болғаннан кейін жарияланған (Cours de linguistique générale) осы әдіс таныстырылды. Оның айтуынша, тіл дегеніміз таңбалар (signs) жүйесі, ол бейне жазу жүйесі секілді, немесе саңыраулар қолданатын таңба жүйелері секілді, немесе символдық жосындар жүйесі секілді, сондықтан оны жүйелі түрде зерттеуге болады. Ол жаңа ғылымын ұсынды - грекше семейон (semeion) таңба деген мағынаны білдіреді. Бұл кейін семиотика деп аталды, ол "белгілер ғылым" деген сөз. ХХ ғ басындағы Соссюр жұмыстарынан бұрын лингвистика негізінен жеке сөз мағынасының тарихына тарихи анализ (кейде диахроникалық деп аталады) жасауды білдіретін этимологияны зерттеумен болды. Соссюр ХІХ ғ-дағы салыстырмалы филологтарды сынға алды, тек Үнді-Еуропа тілдеріне негізделген олардың қорытындылары Соссюрдың айтуынша "шындық негізі жоқ". Ол кезде "тіл - төртінші табиғи патшалық" болды. Соссюр тілдің қазіргі функциясын тексеру арқылы тілді тануға тырысты (синхронды талдау) - бұл яғни сөздрер арасындағы байланыстар жүйесін мағынаның қайнары деп есептейтін байланыстық әдіснама болатын. Соссюр лингвистика ғылымындағы тыныш күй деп сипаттады, ол эволюциямен байланысты болатын диахроникалыққа қарама-қайшы болады. Әртүрлі тілдерді салыстыру арқылы, Соссюр таңбаланушы (signified, мысалы нақты орындық) мен таңбалаушы (signifier, яғни орындық, кресло, тб.) арасында "тұрақты шекара" жоқтығын дәлелдедi. Шындықтың өздігінен бейнелеуін "табиғи күштер" белгілемейді. Соссюр фонетикалық эволюцияның грамматикалық салдарын паш етіп, диахроникалық фактілердің әр түрлі формада болатынын дәлелдеді, мысалы кресло мен орындық, тб.
Дереккөздер
- https://www.britannica.com/topic/philosophy-of-language Philosophy of language, Encyclopedia Britannica, 2018-11-14, en
- Richard Rorty, "Wittgenstein, Heidegger, and the Reification of Language" in Richard Rorty, Essays on Heidegger and Others: Philosophical Papers, Cambridge University Press, 1991.
- Neil Gross, Richard Rorty: The Making of an American Philosopher, University Of Chicago Press, 2008, p. xxix.
- Dummett Michael A. Origins of analytical philosophy — Cambridge. Mass.: Harvard University Press, 1994. — P. 5. — ISBN 0674644735.
- Language, Philosophy of – Internet Encyclopedia of Philosophy. Тексерілді, 20 сәуір 2018.
- M. Dummett, "Frege: Philosophy of Mathematics"
- Russell Bertrand The Philosophy of Physical Atomism // Logic and Knowledge — Capricorn Books, 1918. — P. 178.
- (29 January 2005). Analytic Philosophy: Beyond the Linguistic Turn and Back Again. St John's College, Oxford. p. 1–20. http://info.sjc.ox.ac.uk/scr/hacker/docs/Beyond%20the%20linguistic%20turn%20.pdf. Retrieved 26 September 2019. "Although Wittgenstein never used the term Linguistic turn".
- Quine, W. V. O. Two Dogmas of Empiricism
- Brian Garrett What Is This Thing Called Metaphysics? — Taylor & Francis. — P. 54. — ISBN 978-1-136-79269-4.
- Kreps David Bergson, Complexity and Creative Emergence — Springer. — P. 238. — ISBN 978-1137412195.
- Saussure Ferdinand de Course in General Linguistics — New York: The Philosophical Library. — P. 240. In collaboration with Albert Reidlinger
- Saussure Ferdinand de Course in General Linguistics — La Salle, Illinois: Open Court. — ISBN 0-8126-9023-0.
- Silverman David Interpreting Qualitative Data: Methods for Analyzing Talk, Text and Interaction — SAGE. — ISBN 978-1-4462-0020-9.
уикипедия, wiki, кітап, кітаптар, кітапхана, мақала, оқу, жүктеу, тегін, тегін жүктеу, mp3, видео, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, сурет, музыка, seks, ән, фильм, кітап, ойын, ойындар, ұялы, андроид, iOS, apple, ұялы телефон, samsung, iphone, xiomi, xiaomi, redmi, honor, oppo, nokia, sonya, mi, ДК, веб, компьютер, Лингвистикалық бетбұрыс туралы ақпарат, Лингвистикалық бетбұрыс дегеніміз не? Лингвистикалық бетбұрыс сөзі нені білдіреді?
Lingvistikalyk betburys agylsh linguistic turn HH g basynda batystyk til filosofiyasynda bolgan iri bagyttalu kubylysy bolyp ol filosofiya men baska gumanitarlyk gylymdardyn til mәselesine karaj ojysyp til ugymyna til shyndygyna tildik bajlanyska tildi koldanushylarga zhәne til men galamnyn karym katynasyna shogyrlanuymen erekshelenedi Lingvistikalyk betburystyn asa manyzdy tulgalarynyn biri Vitgenshtejn on zhaktan ekinshi 1920 zh dyn zhazy Lingvistikalyk betburys әrtүrli intellektualdy kozgalystarmen bajlanysty boldy birak atalgan terminnin ozi Lingvistikalyk burylys antologiyasy agylsh Linguistic turn Recent Essays in Philosophical Method yagni Lingvistikalyk betburys filosofiyalyk әdis turaly tayaudagy esseler 1967 zh arkyly tanymal boldy dep esepteledi onda Rorti lingvistikalyk filosofiyaga bet burudy talkylady Kejin lingvistikalyk filosofiyadan da zhalpy analitikalyk filosofiyadan da alshaktagan Rorti lingvistikalyk betburys soz tirkesin filosof Gustav Bergmannan alganyn ajtty Analitikalyk filosofiyadaDәstүrli magynada lingvistikalyk betburys analitikalyk filosofiyanyn pajda bolganyn bildiredi Lingvistikalyk betburys nәtizhelerinin biri tildin logikasy men filosofiyasyna shogyrlanudyn artuy men bolinu boldy Frege Zhas Frege Majkl Dammettin ajtuynsha lingvistikalyk betburys tarihyn Gotlob Fregenin 1884 zhylgy atty enbegimen atap ajtkanda Frege bir sandyk tuzhyrymdamanyn identitiin pajymdagan 62 paragrafpen bajlanystyru kerek San turaly eger bizde sandarga karata ugym men intuiciya bolmasa sandar kalaj bizge berilgen delinetin Kanttyk saualga zhauap beru үshin Frege ozi kitabynyn basynda pajymdalgan silteme zhasajdy yagni tuzhyrymdamanyn konteksti ayasynda gana sozderdin magynasy bolady demek sojtip sandyk soz kezdesetin tuzhyrymdamanyn magyna anyktamasynan mәselege sheshim tabuga bolady Osylajsha bir ontologiyalyk ne epistemologiyalyk problema dәstүr bojynsha idealistik bagytta sheshilse endi lingvistikalyk zholmen sheshiletin bolady Rassel zhәne Vitgenshtejn Bertran Rassel 1972zh marka Үndistan Tuzhyrymdamalar propositions logikasyna zhәne olardyn fakttermen bajlanysyna Fregenin nazar audaruyn kejinirek belgili analitikalyk filosof Bertran Rassel Menzeu turaly On Denoting enbeginde zhalgastyrdy zhәne onyn logikalyk atomizmindegi algashky zhumystarynda manyzdy rol atkardy Lyudvig Vitgenshtejn Rasseldin seriktesi lingvistikalyk betburystyn bastamashylarynyn biri boldy Bul onyn filosofiyalyk problemalar til logikasyndagy tүsinispeushildikten tuyndajdy degen ideyasyn pajymdagan Logika filosofiyalyk traktatyndagy Tractatus Logico Philosophicus kozkarastarynda zhәne turaly pajymdaular zhasagan kejingi zhumystarynda kezdesedi Onyn kejingi zhumysy yagni analitikalyk filosofiyanyn zhalpy erezhelerinen ajtarlyktaj alshaktajdy olar post strukturalistik dәstүrde rezonans tudyruy mүmkin dep tanyluda Kuajn zhәne Kripke shygarmasynda ozinin algashky filosofiyalyk kozkarasymen lingvistikalyk betburystyn tarihi zhalgasymdylygyn sipattagan bolatyn Mәn referent obektisinen azhyrap sozben birikken kezde ol magynaga ajnalady Kejinirek HH g da katarly filosoftar kitabynda tildi mukiyat taldaudan metafizikalyk korytyndylar zhasady Қurlyktyk filosofiyaferdinand de Sossyur kelbeti sәl ondelgen suret Gumanitarlyk gylymdardagy lingvistikalyk betburys үshin sheshushi rol ojnagan tagy bir dәstүrli enbek atap ajtkanda ferdinand de Sossyurdinkurlyktyk strukturalizmi boldy 1916 zhyly ol kajtys bolgannan kejin zhariyalangan Cours de linguistique generale osy әdis tanystyryldy Onyn ajtuynsha til degenimiz tanbalar signs zhүjesi ol bejne zhazu zhүjesi sekildi nemese sanyraular koldanatyn tanba zhүjeleri sekildi nemese simvoldyk zhosyndar zhүjesi sekildi sondyktan ony zhүjeli tүrde zertteuge bolady Ol zhana gylymyn usyndy grekshe semejon semeion tanba degen magynany bildiredi Bul kejin semiotika dep ataldy ol belgiler gylym degen soz HH g basyndagy Sossyur zhumystarynan buryn lingvistika negizinen zheke soz magynasynyn tarihyna tarihi analiz kejde diahronikalyk dep atalady zhasaudy bildiretin etimologiyany zertteumen boldy Sossyur HIH g dagy salystyrmaly filologtardy synga aldy tek Үndi Europa tilderine negizdelgen olardyn korytyndylary Sossyurdyn ajtuynsha shyndyk negizi zhok Ol kezde til tortinshi tabigi patshalyk boldy Sossyur tildin kazirgi funkciyasyn tekseru arkyly tildi tanuga tyrysty sinhrondy taldau bul yagni sozdrer arasyndagy bajlanystar zhүjesin magynanyn kajnary dep eseptejtin bajlanystyk әdisnama bolatyn Sossyur lingvistika gylymyndagy tynysh kүj dep sipattady ol evolyuciyamen bajlanysty bolatyn diahronikalykka karama kajshy bolady Әrtүrli tilderdi salystyru arkyly Sossyur tanbalanushy signified mysaly nakty oryndyk men tanbalaushy signifier yagni oryndyk kreslo tb arasynda turakty shekara zhoktygyn dәleldedi Shyndyktyn ozdiginen bejneleuin tabigi kүshter belgilemejdi Sossyur fonetikalyk evolyuciyanyn grammatikalyk saldaryn pash etip diahronikalyk faktilerdin әr tүrli formada bolatynyn dәleldedi mysaly kreslo men oryndyk tb Derekkozderhttps www britannica com topic philosophy of language Philosophy of language Encyclopedia Britannica 2018 11 14 en Richard Rorty Wittgenstein Heidegger and the Reification of Language in Richard Rorty Essays on Heidegger and Others Philosophical Papers Cambridge University Press 1991 Neil Gross Richard Rorty The Making of an American Philosopher University Of Chicago Press 2008 p xxix Dummett Michael A Origins of analytical philosophy Cambridge Mass Harvard University Press 1994 P 5 ISBN 0674644735 Language Philosophy of Internet Encyclopedia of Philosophy Tekserildi 20 sәuir 2018 M Dummett Frege Philosophy of Mathematics Russell Bertrand The Philosophy of Physical Atomism Logic and Knowledge Capricorn Books 1918 P 178 29 January 2005 Analytic Philosophy Beyond the Linguistic Turn and Back Again St John s College Oxford p 1 20 http info sjc ox ac uk scr hacker docs Beyond 20the 20linguistic 20turn 20 pdf Retrieved 26 September 2019 Although Wittgenstein never used the term Linguistic turn Quine W V O Two Dogmas of Empiricism Brian Garrett What Is This Thing Called Metaphysics Taylor amp Francis P 54 ISBN 978 1 136 79269 4 Kreps David Bergson Complexity and Creative Emergence Springer P 238 ISBN 978 1137412195 Saussure Ferdinand de Course in General Linguistics New York The Philosophical Library P 240 In collaboration with Albert Reidlinger Saussure Ferdinand de Course in General Linguistics La Salle Illinois Open Court ISBN 0 8126 9023 0 Silverman David Interpreting Qualitative Data Methods for Analyzing Talk Text and Interaction SAGE ISBN 978 1 4462 0020 9
