Көкшетау ұлттық паркі
Көкшетау мемлекеттік ұлттық табиғи саябағы – Солтүстік Қазақстан және Ақмола облыстарындағы Айыртау мен Зеренді аудандарының ерекше экологиялық, тарихи, ғылыми, эстетикалық және демалыстық бағалы аймағында бірегей табиғи кешенді сақтау және қалпына келтіру мақсатымен Қазақстан Республикасы Үкіметінің 10.04.96 қаулысы негізінде құрылған табиғи саябақ.
| Көкшетау мемлекеттік ұлттық табиғи саябағы | |
 | |
| ХТҚО санаты — II (Ұлттық парк) | |
| Жалпы мағлұмат | |
|---|---|
| Ауданы | 182 076 га |
| Құрылған уақыты | 10 сәуір 1996 жыл |
| Басқаратын ұйым | ҚР ЭТРМ Орман шаруашылығы және жануарлар дүниесі комитеті |
| Сайты | gnppkokshetau.kz |
| Орналасуы | |
| 52°57′00″ с. е. 69°07′00″ ш. б. / 52.95000° с. е. 69.11667° ш. б. (G) (O) (Я)Координаттар: 52°57′00″ с. е. 69°07′00″ ш. б. / 52.95000° с. е. 69.11667° ш. б. (G) (O) (Я) | |
| Ел |  Қазақстан |
| Аймақтар | Солтүстік Қазақстан облысы, Ақмола облысы |
| Аудандар | Айыртау ауданы, Зеренді ауданы |
| Ең жақын қала | Көкшетау |
| Lua error Module:Wikidata/media ішіндегі 4 жолында: attempt to concatenate local 'value' (a nil value). | |
Саябақ аумағы
Саябақтың негізгі аумағы 151,1 мың га, бұған көне қарағайлы орман, тоғайлы саяжайлар және бұрынғы Зеренді, Арықбалық, Озерный орман шаруашылықтарымен, кәсіпорындарының, Дубровский аң-орман шаруашылықтарының қайынды-көктеректі ормандары, сондай-ақ Зеренді, Имантау, Шалкар, Лобанов, Белый және суы қорғалатын аймаққа жанаса жатқан жерлері бар Байсары көлдерінің аумағы кіреді. Географиялық саябақ Солтүстік Қазақстан аумағының орман-тоғайлы үстіртінде, Көкшетау қаласынан 60 км батысында орналасқан. Саябақтың және оның қорғалатын аймағының кең аумағы (5 мың км²-ге жуық) адам мен табиғаттың ескі және қазіргі дәуірдегі дамуын бейнелейтін тарихи мұра ретінде бірегей табиғат мұражайы болып табылады.
Геологиясы
Саябақтағы таулар өте көне заман жыныстарынан түзілген. Мұнда метаморфикалық жыныстардан тау жынысы (гнейс), құмдытау жынысы (кварцит), кристалды қатпарлы тас басым. Олар кембрийге дейінгі жаста, бұдан 600 миллион жылдан астам уақыт бұрын қалыптасқан. Олардың ең көнесі архейлік, яғни геологиялық дәуірге жатады, оның жасы 2,5 миллиард жылға тең. Осы жерден Қазақстандағы ең көне жыныс – эклогит жыныстары табылды. Олардың жасы 3,5 миллиард жылға тең. Эклогит жыныстары метаморфизм процесінде жасалды деп есептеледі. Олар қою жасыл, былайша қара дерлік, кейбір үлгілерінде жасырын қабаттарын айырып тануға болады. Оны құрайтын негізгі минералдар – гранит, пироксен және кейбір далалық шпаттар. Эклогит – ауыр тау жынысы, граниттен бір жарым есе ауыр. Ұлттық саябақта граниттер кеңінен таралған. Олар кембрийге дейінгі – шамамен бұдан 400 миллион жыл бұрын жарылған магмадан түзілген. Гранит мұнда ландшафттың көптеген анықтайды.
Оның сілемдерінде қарағайлы орман өседі. Тау сілемдерінің одан төменгі тұсындағы көне жартастар жынысын ширек сарғыш топырақты сазды құм қабаты жауып жатыр. Олардың жасы көптеген мың жылдармен өлшенеді. Саздақта (саздықұм керіште) әдетте, қара топырақ жиналып, өсімдіктер өседі.
Ұлттық саябақтың барлық гранитті таулары қарағай орманымен көмкерілген. Келушілерді бұл араның жартасты таулы-орманды пейзажының ғажайып әсемдігі таңдандырады. Әсіресе, тау етегіндегі мөлдір сулы терең көлдер мен биік төсін жел кеулеген гранит жартастар ерекше көрік береді. Шомбал-шомбал гранит тастар, жартас жыныстарының неше түрлі кейіп-көріністері – таулы өңірдің айрықша белгілері.
Саябақтың Зеренді, Айыртау, Имантау және басқа граниттік сілемдерінің көлді-таулы-орманды ландшафттары осындай.
Климаты
Саябақтың климаты континенталды. Ауаның орташа жылдық температурасы негізінен 1°-тан - 1,5°С-ға дейінгі аралықта ауытқып тұрады. Атмосфералық жауын-шашынның жылдық мөлшері – 300-350 мм. Қазан айында қар түсіп, сәуір айында ериді. Тау сілемдерінің климаты жазыққа қарағанда сәл жұмсақ, әрі дымқылдау.
Реликті флорасы
Көкшетау қыратының орманы реликті (ертеден қалған). Бұл кезінде солтүстік тайгасымен және Алтай орманымен қосылған бірыңғай орман сілемінің қалдығы. Көкшетаулық қарағай шоқ ормандарындарында өсімдіктердің 800-дей түрі өседі. Қарағай арасында кей жерлерде қайың мен көктерек аралас орман түзеді. Ойпат жерлерде бірыңғай қайыңдар немесе теректер өсетін алқаптар бар. Бұлардан басқа арша, қызыл тал, долана, итмұрын, тал, таңқурай, қарақат өседі. Құрғақ жерлердегі орман арасында шөп те сиректеу болады. Ойпат жерлерде шөптің түр-түрі өте қалың өседі.
Саябақта солтүстікке тән және реликті (көнеден қалған) өсімдіктер өте көп, мысалы, қырыққұлақ, су шырмауық. Бұдан басқа, алтайлық үшқат, мойыл, шәңгіш (бүргөз) және басқалар кездеседі.
Емдік шөптер – тесік шайшөп, қойбүлдірген, бүлдірген және т. б. көп.
Сандықтау орман сілеміндегі сайда Қазақстанның басқа еш жерінде кездеспейтін қаражидек өседі. Бұл шатқал Балкашино ауылынан шығысқа қарай 10-12 км жерде орналасқан. Қара жидек жоғарыда аталған таулы-орман сілемінің шөпті-бұталы жерлерінде басым. Зеренді тауларындағы қайың өсетін өңірлерде реликті торфты саздар ұшырасады.
Фаунасы
Саябақта омыртқалылардың 283 түрі бар деп есептеледі. Мұнда бұлан, сібір елігі, қабан тіршілік етеді. 1983 жылдан бастап саябақта аксанилік бұғы – бірнеше жақсы тұқымды бұғылардың будандастырылған түрі жерсіндіріле басталған.
Жыртқыштардан кезбе қасқыр, түлкі, қарсақ, дала күзені, сілеусін, аққалақ, сусар, борсық бар. Жақында мұнда жанат тәрізді ит пайда болды. Қояндардың екі түрі – ор қоян мен ақ қоян, ақтиін, суыр, тышқан, аламан, сұр тышқан, басқа да кемірушілер бар.
Құстардың ішіндегі көбірек көзге түсетіндері тоқылдақ, сайрауық, шұбар шымшық, көкек, орман кептері, мысықторғай, сары шымшық, бөдене мен саңырау құр бар. Көлдерде әдеттегі үйрек, қаз, аққу, сұқсұр үйрек, ал олардың жағалауларын балықшы, құтан, наурызек мекендейді. Қызыл кітапқа бүркіт, сұңқар, құзғын, үкі, сұртырна енгізілген. Кесіртке, дала сұр жыланы мен кәдімгі улы сұр жылан, сарыбауыр қара шұбар жылан, су жылан секілді бауырымен жорғалаушылар, мөңке балық, алабұға, аққайран, нәлім, шортан, торта, қара балықтар мен құрбақа, шөптесін жердің бақасы мен үшкір тұмсықты бақа секілді қосмекенділер тіршілік етеді.
Жәндіктердің мыңнан астам түрі бар. Олардың кейбіреуі Қызыл кітапқа енгізілген.
Зеренді таулы-орман сілемінен осы маңды мекендеген ерте заманғы жануарлар дүниесінің қалдықтары – андронов мәдениетінің іздері (б. з. д. 1,5 мың жыл) табылды. Зерендінің ежелгі тұрғындары мал шаруашылығымен, егіншілікпен және аңшылықпен айналысқан.
Ұлттық саябақта: "Шалқар" және "Зеренді" шипажайларында емдеу-сауықтыру, яхтада, атпен серуендеуге, спорттың тау-шаңғы түрлері, "Тұрпан", "Имантау", "Зеленый мыс", "Дубрава" демалыс базаларында қысқа мерзімдік (маусымдық) демалыс тұрлері ұйымдастырылған.
Дереккөздер
- АЛТАЙДАН КАСПИЙГЕ ДЕЙІН. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ТАБИҒИ,ТАРИХИ ЖӘНЕ МӘДЕНИ ЕСКЕРТКІШТЕРІ МЕН КӨРНЕКТІ ОРЫНДАРЫНЫҢ АТЛАСЫ. 3 томдық. Алматы. 2011. 1 т.–584 б., карталар, суреттер. ISBN 978-601-280-215-3, ISBN 978-601-280-216-0
- Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Экология және табиғат қорғау / Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А.Қ.Құсайынов. – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5
уикипедия, wiki, кітап, кітаптар, кітапхана, мақала, оқу, жүктеу, тегін, тегін жүктеу, mp3, видео, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, сурет, музыка, seks, ән, фильм, кітап, ойын, ойындар, ұялы, андроид, iOS, apple, ұялы телефон, samsung, iphone, xiomi, xiaomi, redmi, honor, oppo, nokia, sonya, mi, ДК, веб, компьютер, Көкшетау ұлттық паркі туралы ақпарат, Көкшетау ұлттық паркі дегеніміз не? Көкшетау ұлттық паркі сөзі нені білдіреді?
Kokshetau memlekettik ulttyk tabigi sayabagy Soltүstik Қazakstan zhәne Akmola oblystaryndagy Ajyrtau men Zerendi audandarynyn erekshe ekologiyalyk tarihi gylymi estetikalyk zhәne demalystyk bagaly ajmagynda biregej tabigi keshendi saktau zhәne kalpyna keltiru maksatymen Қazakstan Respublikasy Үkimetinin 10 04 96 kaulysy negizinde kurylgan tabigi sayabak Kokshetau memlekettik ulttyk tabigi sayabagyHTҚO sanaty II Ұlttyk park Zhalpy maglumatAudany182 076 gaҚurylgan uakyty10 sәuir 1996 zhylBaskaratyn ujymҚR ETRM Orman sharuashylygy zhәne zhanuarlar dүniesi komitetiSajtygnppkokshetau kzOrnalasuy52 57 00 s e 69 07 00 sh b 52 95000 s e 69 11667 sh b 52 95000 69 11667 G O Ya Koordinattar 52 57 00 s e 69 07 00 sh b 52 95000 s e 69 11667 sh b 52 95000 69 11667 G O Ya T El ҚazakstanAjmaktarSoltүstik Қazakstan oblysy Akmola oblysyAudandarAjyrtau audany Zerendi audanyEn zhakyn kalaKokshetauKokshetau memlekettik ulttyk tabigi sayabagyLua error Module Wikidata media ishindegi 4 zholynda attempt to concatenate local value a nil value Sayabak aumagySayabaktyn negizgi aumagy 151 1 myn ga bugan kone karagajly orman togajly sayazhajlar zhәne buryngy Zerendi Arykbalyk Ozernyj orman sharuashylyktarymen kәsiporyndarynyn Dubrovskij an orman sharuashylyktarynyn kajyndy kokterekti ormandary sondaj ak Zerendi Imantau Shalkar Lobanov Belyj zhәne suy korgalatyn ajmakka zhanasa zhatkan zherleri bar Bajsary kolderinin aumagy kiredi Geografiyalyk sayabak Soltүstik Қazakstan aumagynyn orman togajly үstirtinde Kokshetau kalasynan 60 km batysynda ornalaskan Sayabaktyn zhәne onyn korgalatyn ajmagynyn ken aumagy 5 myn km ge zhuyk adam men tabigattyn eski zhәne kazirgi dәuirdegi damuyn bejnelejtin tarihi mura retinde biregej tabigat murazhajy bolyp tabylady GeologiyasySayabaktagy taular ote kone zaman zhynystarynan tүzilgen Munda metamorfikalyk zhynystardan tau zhynysy gnejs kumdytau zhynysy kvarcit kristaldy katparly tas basym Olar kembrijge dejingi zhasta budan 600 million zhyldan astam uakyt buryn kalyptaskan Olardyn en konesi arhejlik yagni geologiyalyk dәuirge zhatady onyn zhasy 2 5 milliard zhylga ten Osy zherden Қazakstandagy en kone zhynys eklogit zhynystary tabyldy Olardyn zhasy 3 5 milliard zhylga ten Eklogit zhynystary metamorfizm procesinde zhasaldy dep esepteledi Olar koyu zhasyl bylajsha kara derlik kejbir үlgilerinde zhasyryn kabattaryn ajyryp tanuga bolady Ony kurajtyn negizgi mineraldar granit piroksen zhәne kejbir dalalyk shpattar Eklogit auyr tau zhynysy granitten bir zharym ese auyr Ұlttyk sayabakta granitter keninen taralgan Olar kembrijge dejingi shamamen budan 400 million zhyl buryn zharylgan magmadan tүzilgen Granit munda landshafttyn koptegen anyktajdy Onyn silemderinde karagajly orman osedi Tau silemderinin odan tomengi tusyndagy kone zhartastar zhynysyn shirek sargysh topyrakty sazdy kum kabaty zhauyp zhatyr Olardyn zhasy koptegen myn zhyldarmen olshenedi Sazdakta sazdykum kerishte әdette kara topyrak zhinalyp osimdikter osedi Ұlttyk sayabaktyn barlyk granitti taulary karagaj ormanymen komkerilgen Kelushilerdi bul aranyn zhartasty tauly ormandy pejzazhynyn gazhajyp әsemdigi tandandyrady Әsirese tau etegindegi moldir suly teren kolder men biik tosin zhel keulegen granit zhartastar erekshe korik beredi Shombal shombal granit tastar zhartas zhynystarynyn neshe tүrli kejip korinisteri tauly onirdin ajryksha belgileri Sayabaktyn Zerendi Ajyrtau Imantau zhәne baska granittik silemderinin koldi tauly ormandy landshafttary osyndaj KlimatySayabaktyn klimaty kontinentaldy Auanyn ortasha zhyldyk temperaturasy negizinen 1 tan 1 5 S ga dejingi aralykta auytkyp turady Atmosferalyk zhauyn shashynnyn zhyldyk molsheri 300 350 mm Қazan ajynda kar tүsip sәuir ajynda eridi Tau silemderinin klimaty zhazykka karaganda sәl zhumsak әri dymkyldau Relikti florasyKokshetau kyratynyn ormany relikti erteden kalgan Bul kezinde soltүstik tajgasymen zhәne Altaj ormanymen kosylgan biryngaj orman sileminin kaldygy Kokshetaulyk karagaj shok ormandaryndarynda osimdikterdin 800 dej tүri osedi Қaragaj arasynda kej zherlerde kajyn men kokterek aralas orman tүzedi Ojpat zherlerde biryngaj kajyndar nemese terekter osetin alkaptar bar Bulardan baska arsha kyzyl tal dolana itmuryn tal tankuraj karakat osedi Қurgak zherlerdegi orman arasynda shop te sirekteu bolady Ojpat zherlerde shoptin tүr tүri ote kalyn osedi Sayabakta soltүstikke tәn zhәne relikti koneden kalgan osimdikter ote kop mysaly kyrykkulak su shyrmauyk Budan baska altajlyk үshkat mojyl shәngish bүrgoz zhәne baskalar kezdesedi Emdik shopter tesik shajshop kojbүldirgen bүldirgen zhәne t b kop Sandyktau orman silemindegi sajda Қazakstannyn baska esh zherinde kezdespejtin karazhidek osedi Bul shatkal Balkashino auylynan shygyska karaj 10 12 km zherde ornalaskan Қara zhidek zhogaryda atalgan tauly orman sileminin shopti butaly zherlerinde basym Zerendi taularyndagy kajyn osetin onirlerde relikti torfty sazdar ushyrasady FaunasySayabakta omyrtkalylardyn 283 tүri bar dep esepteledi Munda bulan sibir eligi kaban tirshilik etedi 1983 zhyldan bastap sayabakta aksanilik bugy birneshe zhaksy tukymdy bugylardyn budandastyrylgan tүri zhersindirile bastalgan Zhyrtkyshtardan kezbe kaskyr tүlki karsak dala kүzeni sileusin akkalak susar borsyk bar Zhakynda munda zhanat tәrizdi it pajda boldy Қoyandardyn eki tүri or koyan men ak koyan aktiin suyr tyshkan alaman sur tyshkan baska da kemirushiler bar Қustardyn ishindegi kobirek kozge tүsetinderi tokyldak sajrauyk shubar shymshyk kokek orman kepteri mysyktorgaj sary shymshyk bodene men sanyrau kur bar Kolderde әdettegi үjrek kaz akku suksur үjrek al olardyn zhagalaularyn balykshy kutan nauryzek mekendejdi Қyzyl kitapka bүrkit sunkar kuzgyn үki surtyrna engizilgen Kesirtke dala sur zhylany men kәdimgi uly sur zhylan sarybauyr kara shubar zhylan su zhylan sekildi bauyrymen zhorgalaushylar monke balyk alabuga akkajran nәlim shortan torta kara balyktar men kurbaka shoptesin zherdin bakasy men үshkir tumsykty baka sekildi kosmekendiler tirshilik etedi Zhәndikterdin mynnan astam tүri bar Olardyn kejbireui Қyzyl kitapka engizilgen Zerendi tauly orman sileminen osy mandy mekendegen erte zamangy zhanuarlar dүniesinin kaldyktary andronov mәdenietinin izderi b z d 1 5 myn zhyl tabyldy Zerendinin ezhelgi turgyndary mal sharuashylygymen eginshilikpen zhәne anshylykpen ajnalyskan Ұlttyk sayabakta Shalkar zhәne Zerendi shipazhajlarynda emdeu sauyktyru yahtada atpen seruendeuge sporttyn tau shangy tүrleri Turpan Imantau Zelenyj mys Dubrava demalys bazalarynda kyska merzimdik mausymdyk demalys turleri ujymdastyrylgan DerekkozderALTAJDAN KASPIJGE DEJIN ҚAZAҚSTANNYҢ TABIҒI TARIHI ZhӘNE MӘDENI ESKERTKIShTERI MEN KӨRNEKTI ORYNDARYNYҢ ATLASY 3 tomdyk Almaty 2011 1 t 584 b kartalar suretter ISBN 978 601 280 215 3 ISBN 978 601 280 216 0 Қazak tili terminderinin salalyk gylymi tүsindirme sozdigi Ekologiya zhәne tabigat korgau Zhalpy redakciyasyn baskargan tүsindirme sozdikter toptamasyn shygaru zhonindegi gylymi baspa bagdarlamasynyn gylymi zhetekshisi pedagogika gylymdarynyn doktory professor Қazakstan Respublikasy Memlekettik syjlygynyn laureaty A Қ Қusajynov Almaty Mektep baspasy ZhAҚ 2002 zhyl 456 bet ISBN 5 7667 8284 5
