Кенжалы би
Кенжалы би (Кенжалы Ырғызбайұлы) (1823, Семей өңірі, Тарбағатай тауының шығыс жақ қойнауындағы ауыл) — би, шешен. Әкесі ол елдегілер көріпкел әулие, абыз, шипагер емші ретінде аса қадір тұтады екен. Ырғызбайдың әкесі да сондай қасиетті кісі болса керек. Кенжалының өмірі, шыққан тегі жөнінде 1969 жылы Семей экспедициясына барғанымызда Семей, Аягөз, Ақсуат, Көкпектідегі кәнекөз қариялар біраз шежіре аңыз айтқанды. Енді соның кейбіріне тоқтала кетейік. Халық шежіресі бойынша Ырғызбайдан - Қарабас, Төлеке, Тоғасбай, Елемес тарайды. Сергиополь, Аягөз, ақсақалдары ол шежіреге Бөрілі, Шолақ, Әлібек деген аталарды қосады. Кенжалыдан Әбсейіт, Жүніс, ал Әбсейіттен - Ахмәди, Мұхаммәди, одан Шәке туған дейді. Кенжалы аталары тәрізді шешендік өнерге, билік ісіне жастайынан араласады. Әкесі Ырғызбай абызға еріп жүріп талай дау-дамай, жесір, құн дауын шешіседі. Әкесінің сілтеуімен кейбір кішігірім шешендік сайысқа түсіп, кесімді, шешімді билік айтып, елдің талап-тілегін әділ шешіп тындырып жүреді.
Кенжалының дау шешуі
Кенжалының 16–17 жастар шамасы кезінде мынадай бір дау көтеріледі. Туған ағасы Төлеке жылқы жайып жүреді. Бір жас жылқышы оған кызмет етіп, сыйлайды екен. Бір күні әлгі жас жігіт жылқының асықты жілігін балтамен шағып майын алып берем деп, жілікті қақ бөлгенде жаңқасы Төлектенің көзіне тиіп, бір көзі майып болады. Төлеке "көзімді шығарып, соқыр еттің, айыбын төле" дейді. Жан жал шығарады. Әлгі жігіт: "Мен әдейі істеген жоқпын, абайсызда тиіп кетті" деп бас тартады. Сонымен екеуі биге жүгінбек болады. Қайсы биге барамыз? - деседі. Төлеке өзінің інісі Кенжалыға бұра тартады. Жігіт алғашқыда кәніңкіремей жүреді де: "Мейлі барсақ, барайық, ақырын көре жатармыз, әділ келісім болмаса, аға билер бар ғой" дейді. Сөйтеді де екеуі Кенжалыға барып жүгінеді. Төлеке ағасы: - Мына жігіт менің бір көзімді шығарып соқыр ғып қойды, айыбын төлесін, - дейді. Кенжалы әлгі жігітке: - Қане сен сөйлеші? - дейді. Сонда ол: - Мен бұл кісінің жасын сыйлап, әне бойы атын ерттеп беріп, мал сойса алдыңа бас қойып, жіліктің майын шағып беруші едім. Жілік шағып отырғанда, - оқыстан көзіне жаңқа тиіп жазым болды. Мен әдейі істеген жоқпын. "Жазым болса быламықтан да тіс сынады" деген, әділ билігін өзіңіз айтыңыз, - дейді. Мұны тыңдап болған соң Кенжалы ағасынан: - бұл жігіттің өне бойы сізге жілік шағып майын әперетіні рас па? - деп сұрайды. - Рас, - дейді Төлеке. - Олай болса, - дейді Кенжалы - көзіңіздің кұны төленіпті ғой. - Қалайша? - Солай, бұл жігіт жеті жыл бойы сізді сыйлап жілік шағып, май жегізіп келіпті. Жіліктің майы - көздің майына теңеліпті. "Ненің қызығын көп көрсең, соның азабын бір тартасың" деген емес пе. Жігіт әдейі істеген жоқ бұл даудан азат! - дейді.
Кесел-дерттен айыға алмай жүрген бір картаң кісі баласын жіберіп бақсыны алдыртыпты. Бақсы жынын шақырып, әлгі ауруды айнала жүгіріп зікір салыпты. Сөйтіп бір-екі күн өтіпті. Акысына ат мінгізіпті. Бұған риза болған бақсы тағы бірер күн қонып ем-домын жасапты. Ертеңіне аулына қайтамын деген күні түнде атын қаскыр жеп кетіпті. Енді әлгі бақсы "мені жаяу қайтарасың ба" деп тағы бір ат дәметіпті. Ауру кісі: "мен бір ат бердім ғой, берген атты мініп аулыңа сол күні қайтқанда ғой, атыңды касқыр жемес еді. Мен кінәлі емеспін, өзің айыптысың, менің енді мінгізер атым жоқ - Екеуі дауласып Кенжалыға барыпты. Сонда Кенжалы даудың мәнісіне түсіне койыпты да: - Сыйлап берген атта құн болмайды, оны сатқаныңмен пұл болмайды, - деп, кесім айтыпты.
...Ертеде жылкыларын жауға алдырған бір әлсіз ру еліндегі батырын Кенжекеңе жіберіпті. Биге келген батыр есіктен кіре бере: - Ассалаумағалейкум, алдияр, естіген құлақ екеу депті де тұрып қалыпты. Кенжалы би оған: - Уағалейкум, батырым, көрген көз үшеу, қайта бер, - депті. Сонымен келген шаруасын бітірген батыр еліне бет алыпты. Жолда жанына ерген серіктері бұл қалай деп сұрайды. - Біз қолды болған жылқымыз туралы екі түрлі хабар естідік. Алдияр, оған сіз не дейсіз деп сұрадым биден. "Оның рас, батыр, жылқыларыңды айдап әкеткендерді көрген үш куө бар. Солар арқылы қолды болған малдарды өзім қайтарып беремін, қайта бер" деді би. Сонымен біз кері қайттық, - деп түсіндіріпті батыр.
Бірде Кенжалы би аға сұлтан Құнанбайдың еліне барады. Барса Тобықтының күлді атақты атқа мінерлері жиналып, Құнекеңнің жаңадан салдыртқан үйін тамашалап отыр екен. Кенжекең жайғасқан соң Кұнекең одан: - Мына үйіме неше адам сияды? - деп сұрайды. - Арғын, Тобықтыдан алпыс адам сиса, Найманнан отыз адам сияды, - дейді би. - Онысы сол кезде арғын, тобықты елі киімді жұқа, ықшам киеді екен. - Ал есек мінген сарт келсе, неше кісі сиярын кім білсін, - депті.
Кытай жерінде бас қосқан айтулы жиында төбе билікке Кенжалы төрелік айтыпты. Қазақ руларынан белгілі адамдар қатысқан Көктумадағы бұл жиын туралы ақын Сапарғали Әлімбетов: Сол кезде орыс-қытай екі халық, Ер құнын, жесір дауын, жер бөлісін, Екеуі де екі үлкен падишалық. Бас қосты жасау үшін беріп, алып. Падишасы бұйырып, бектер келді. Барымта бар, ұрлық бар, бөрін тиып, Екі елдің арасын тексергелі, Дұрыстап кейінгіге бет бергелі. - деп қазақ-орыс, қытай елдері сарапшыларының кездесу максатын айқындауға ұмтылған. Аңыздың айтуынша, халық тағдыры талқыға түскен осынай салиқалы руларынан, қытай, Шиху, Манас, Шәуешектен келген көп адам күрмеуі қиын, түйіні шырмалған қат-қабат дауларды шешуде білгірлік, тапқырлық танытқан Кенжалы бидің шешендігіне риза болыпты. Ұлы Абай сонда "Біліп айтқан кызыл тіл жанды өлімнен корғайды" десе керек.
Дереккөздер
- Даланың дара ділмарлары.-Алматы: ЖШС "Қазақстан" баспа үйі", 2001, - 592 бет. ISBN 5-7667-5647
| Бұл мақаланы Уикипедия сапа талаптарына лайықты болуы үшін уикилендіру қажет. |
| Бұл мақалада еш сурет жоқ. Мақаланы жетілдіру үшін қажетті суретті енгізіп көмек беріңіз. Суретті қосқаннан кейін бұл үлгіні мақаладан аластаңыз.
|
 | Бұл — мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз. Бұл ескертуді дәлдеп ауыстыру қажет. |
уикипедия, wiki, кітап, кітаптар, кітапхана, мақала, оқу, жүктеу, тегін, тегін жүктеу, mp3, видео, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, сурет, музыка, seks, ән, фильм, кітап, ойын, ойындар, ұялы, андроид, iOS, apple, ұялы телефон, samsung, iphone, xiomi, xiaomi, redmi, honor, oppo, nokia, sonya, mi, ДК, веб, компьютер, Кенжалы би туралы ақпарат, Кенжалы би дегеніміз не? Кенжалы би сөзі нені білдіреді?
Kenzhaly bi Kenzhaly Yrgyzbajuly 1823 Semej oniri Tarbagataj tauynyn shygys zhak kojnauyndagy auyl bi sheshen Әkesi ol eldegiler koripkel әulie abyz shipager emshi retinde asa kadir tutady eken Yrgyzbajdyn әkesi da sondaj kasietti kisi bolsa kerek Kenzhalynyn omiri shykkan tegi zhoninde 1969 zhyly Semej ekspediciyasyna barganymyzda Semej Ayagoz Aksuat Kokpektidegi kәnekoz kariyalar biraz shezhire anyz ajtkandy Endi sonyn kejbirine toktala ketejik Halyk shezhiresi bojynsha Yrgyzbajdan Қarabas Toleke Togasbaj Elemes tarajdy Sergiopol Ayagoz aksakaldary ol shezhirege Borili Sholak Әlibek degen atalardy kosady Kenzhalydan Әbsejit Zhүnis al Әbsejitten Ahmәdi Muhammәdi odan Shәke tugan dejdi Kenzhaly atalary tәrizdi sheshendik onerge bilik isine zhastajynan aralasady Әkesi Yrgyzbaj abyzga erip zhүrip talaj dau damaj zhesir kun dauyn sheshisedi Әkesinin silteuimen kejbir kishigirim sheshendik sajyska tүsip kesimdi sheshimdi bilik ajtyp eldin talap tilegin әdil sheship tyndyryp zhүredi Kenzhalynyn dau sheshuiKenzhalynyn 16 17 zhastar shamasy kezinde mynadaj bir dau koteriledi Tugan agasy Toleke zhylky zhajyp zhүredi Bir zhas zhylkyshy ogan kyzmet etip syjlajdy eken Bir kүni әlgi zhas zhigit zhylkynyn asykty zhiligin baltamen shagyp majyn alyp berem dep zhilikti kak bolgende zhankasy Tolektenin kozine tiip bir kozi majyp bolady Toleke kozimdi shygaryp sokyr ettin ajybyn tole dejdi Zhan zhal shygarady Әlgi zhigit Men әdeji istegen zhokpyn abajsyzda tiip ketti dep bas tartady Sonymen ekeui bige zhүginbek bolady Қajsy bige baramyz desedi Toleke ozinin inisi Kenzhalyga bura tartady Zhigit algashkyda kәninkiremej zhүredi de Mejli barsak barajyk akyryn kore zhatarmyz әdil kelisim bolmasa aga biler bar goj dejdi Sojtedi de ekeui Kenzhalyga baryp zhүginedi Toleke agasy Myna zhigit menin bir kozimdi shygaryp sokyr gyp kojdy ajybyn tolesin dejdi Kenzhaly әlgi zhigitke Қane sen sojleshi dejdi Sonda ol Men bul kisinin zhasyn syjlap әne bojy atyn erttep berip mal sojsa aldyna bas kojyp zhiliktin majyn shagyp berushi edim Zhilik shagyp otyrganda okystan kozine zhanka tiip zhazym boldy Men әdeji istegen zhokpyn Zhazym bolsa bylamyktan da tis synady degen әdil biligin oziniz ajtynyz dejdi Muny tyndap bolgan son Kenzhaly agasynan bul zhigittin one bojy sizge zhilik shagyp majyn әperetini ras pa dep surajdy Ras dejdi Toleke Olaj bolsa dejdi Kenzhaly kozinizdin kuny tolenipti goj Қalajsha Solaj bul zhigit zheti zhyl bojy sizdi syjlap zhilik shagyp maj zhegizip kelipti Zhiliktin majy kozdin majyna tenelipti Nenin kyzygyn kop korsen sonyn azabyn bir tartasyn degen emes pe Zhigit әdeji istegen zhok bul daudan azat dejdi Kesel dertten ajyga almaj zhүrgen bir kartan kisi balasyn zhiberip baksyny aldyrtypty Baksy zhynyn shakyryp әlgi aurudy ajnala zhүgirip zikir salypty Sojtip bir eki kүn otipti Akysyna at mingizipti Bugan riza bolgan baksy tagy birer kүn konyp em domyn zhasapty Ertenine aulyna kajtamyn degen kүni tүnde atyn kaskyr zhep ketipti Endi әlgi baksy meni zhayau kajtarasyn ba dep tagy bir at dәmetipti Auru kisi men bir at berdim goj bergen atty minip aulyna sol kүni kajtkanda goj atyndy kaskyr zhemes edi Men kinәli emespin ozin ajyptysyn menin endi mingizer atym zhok Ekeui daulasyp Kenzhalyga barypty Sonda Kenzhaly daudyn mәnisine tүsine kojypty da Syjlap bergen atta kun bolmajdy ony satkanynmen pul bolmajdy dep kesim ajtypty Ertede zhylkylaryn zhauga aldyrgan bir әlsiz ru elindegi batyryn Kenzhekene zhiberipti Bige kelgen batyr esikten kire bere Assalaumagalejkum aldiyar estigen kulak ekeu depti de turyp kalypty Kenzhaly bi ogan Uagalejkum batyrym korgen koz үsheu kajta ber depti Sonymen kelgen sharuasyn bitirgen batyr eline bet alypty Zholda zhanyna ergen serikteri bul kalaj dep surajdy Biz koldy bolgan zhylkymyz turaly eki tүrli habar estidik Aldiyar ogan siz ne dejsiz dep suradym biden Onyn ras batyr zhylkylaryndy ajdap әketkenderdi korgen үsh kuo bar Solar arkyly koldy bolgan maldardy ozim kajtaryp beremin kajta ber dedi bi Sonymen biz keri kajttyk dep tүsindiripti batyr Birde Kenzhaly bi aga sultan Қunanbajdyn eline barady Barsa Tobyktynyn kүldi atakty atka minerleri zhinalyp Қunekennin zhanadan saldyrtkan үjin tamashalap otyr eken Kenzheken zhajgaskan son Kuneken odan Myna үjime neshe adam siyady dep surajdy Argyn Tobyktydan alpys adam sisa Najmannan otyz adam siyady dejdi bi Onysy sol kezde argyn tobykty eli kiimdi zhuka yksham kiedi eken Al esek mingen sart kelse neshe kisi siyaryn kim bilsin depti Kytaj zherinde bas koskan ajtuly zhiynda tobe bilikke Kenzhaly torelik ajtypty Қazak rularynan belgili adamdar katyskan Koktumadagy bul zhiyn turaly akyn Sapargali Әlimbetov Sol kezde orys kytaj eki halyk Er kunyn zhesir dauyn zher bolisin Ekeui de eki үlken padishalyk Bas kosty zhasau үshin berip alyp Padishasy bujyryp bekter keldi Barymta bar urlyk bar borin tiyp Eki eldin arasyn teksergeli Durystap kejingige bet bergeli dep kazak orys kytaj elderi sarapshylarynyn kezdesu maksatyn ajkyndauga umtylgan Anyzdyn ajtuynsha halyk tagdyry talkyga tүsken osynaj salikaly rularynan kytaj Shihu Manas Shәueshekten kelgen kop adam kүrmeui kiyn tүjini shyrmalgan kat kabat daulardy sheshude bilgirlik tapkyrlyk tanytkan Kenzhaly bidin sheshendigine riza bolypty Ұly Abaj sonda Bilip ajtkan kyzyl til zhandy olimnen korgajdy dese kerek DerekkozderDalanyn dara dilmarlary Almaty ZhShS Қazakstan baspa үji 2001 592 bet ISBN 5 7667 5647 Bul makalany Uikipediya sapa talaptaryna lajykty boluy үshin uikilendiru kazhet Bul makalada esh suret zhok Makalany zhetildiru үshin kazhetti suretti engizip komek beriniz Suretti koskannan kejin bul үlgini makaladan alastanyz Suretti mynnan tabuga bolady osy makalanyn takyrybyna bajlanysty suret Ortak korda tabyluy mүmkin makalanyn ozge til uikilerindegi nuskalaryn karap koriniz oziniz zhasagan suretti zhүkteniz avtorlyk kukykpen korgalgan suret kospanyz Bul makalanyn bastamasy Bul makalany tolyktyryp damytu arkyly Uikipediyaga komektese alasyz Bul eskertudi dәldep auystyru kazhet
