Желтоқсан көтерілісі
Желтоқсан көтерілісі — 1986 жылы 17 — 18 желтоқсан аралығында Алматыда болған қазақ жастарының КСРО үкіметінің отаршылдық, әміршіл-әкімшіл жүйесіне қарсы наразылық іс-қимылдары. Бостандыққа, тәуелсіздікке ұмтылған қазақ халқы тарихындағы елеулі оқиға болып табылады.
| Желтоқсан көтерілісі | |
|---|---|
 Мәскеудің шешіміне наразылық білдіріп, 1986 жылы желтоқсанның ызғарлы күні Брежнев атындағы алаңға шыққан қазақ жастары | |
| орыс. Декабрьские события в Алма-Ате | |
| Орны | Алматы, Қазақ КСР  КСРО |
| Күні | 17 — 18 желтоқсан 1986 жыл |
| Мақсаты | Мәскеудегі орталықтан саяси тәуелсіздікті талап ету. |
| Сипаттамасы | Бейбіт шеру, көтерілісшілер мен құқық қорғау органдарының қызметкерлері, арнайы әскери күштер тобы арасындағы қақтығыс |
| Өлгендер | 168-200 адам |
| Жараланғандар | 200-ден аса адам |
| Нәтижесі | КСРО ІІМ-нің бұйрығы негізінде дайындалған “Құйын — 86” операциясы бойынша көтеріліс қатыгездікпен басып жаншылды. Көтерілісшілер сотталып, қатал жазаланды |
| Тұтқындалғандар | 1000-нан аса адам |
Себептері
Көтерілістің басталуына Мәскеудегі орталықтың республика халқының пікірімен санаспастан Ресейдің Ульянов облысы партия коммитетінің 1-хатшысы Геннадий Колбинді ҚКОК-нің 1-хатшысы етіп тағайындауы түрткі болды.
Қазақстан тәуелсіздігін алған соң Желтоқсан көтерілісі туралы шындық қалпына келтіріліп, бұл жөнінде “Желтоқсан. 1986. Алматы.” (құрастырылған Т.Өтегенов, Т.Зейнәбілов), “Желтоқсан құрбандарын жоқтау”, “Ер намысы — ел намысы” жинақтары, К.Тәбейдің “Мұзда жанған алау”, Т.Бейісқұловтың “Желтоқсан ызғары” кітаптары мен “Желтоқсан” (бас редакторы Х.Қожа-Ахмет) газеті жарық көрді, “Аллажар” (1991, реж. Т.Теменов), “Қызғыш құс” кинофильмдері түсірілді.
Оқиғаға қатысқандарды саяси тұрғыдан қуғындау басталды. 99 адам сотталды, 264 студент оқудан шығарылды. 1987 ж. жазда КОКП Ок қаулысы шығып, желтоқсан оқиғасы қазақ ұлтшылдығының көрінісі ретінде бағаланды. Желтоқсан оқиғасы қоғамның саяси өмірін демократияландыруға серпін берді.
Осы күнге дейін мемлекет желтоқсан көтерілісінің тарихи маңызын жоғарлатуға зор үлес қосып келеді. Көтерілісінің құпиялары толығымен ашылған жоқ.
Көтеріліс хронологиясы
Нұрсұлтан Назарбаевтың естеліктері бойынша, ол Колбиннің кабинетінен шыққаннан кейін алаңға бет алды. Бұл сәт ол үшін өмірді «дейін» және «кейін» деп бөлу нүктесі болды. Алаңда қарама-қайшылық қақтығыс басталды, онда екі тарап келіссөзге келуге дайын болмады. Бір тарап наразылық білдірушілерді айыптады, екінші тарап тастар мен мұз кесектерін пайдаланды. Күш қолдану наразылық білдірушілерден басталғанына қарамастан, полиция мен барлау агенттіктері оларды қатаң жазалау шараларын ақтау үшін агрессивті әрекеттерге итермеледі. 17 желтоқсанда кешке жағдай ушығып кетті. Орталық Комитеттің кабинеттерінің бірінің терезесіне зымыран тасығыштан оқ атылды, бұл өрттің басталуына әкелді. Бұл наразылықтарды басу үшін қатаң операцияны бастауға себеп болды. Назарбаев арандатуды арнайы қызметтер ұйымдастырды деп мәлімдейді, себебі олар наразылық білдірушілерге зорлық-зомбылық тудыру үшін қару-жарақ берген болды.
17 желтоқсан күні таңертеңгі сағат 8-де қаладағы Леонид Брежнев атындағы алаңға (қазіргі Республика алаңы) саяси тәуелсіздікті талап еткен ұрандармен алғашында 300-дей адам жиналып, кешкісін көтерілісшілер саны 20 мыңға жетті. Бірақ көтерілісшілердің қойған талап-тілектері аяқ асты етіліп, “бұзақыларды” күшпен тарату мақсатында алаңға құқық қорғау органдарының қызметкерлері мен арнайы әскери күштер тобы жеткізілді. КСРО ІІМ-нің бұйрығы негізінде дайындалған “Құйын — 86” операциясы бойынша көтеріліс қатыгездікпен басып жаншылды.
18 желтоқсан күні алаңға қайта жиналмақ болған көтерілісшілерге қарсы әскер күші қолданылды. Көтерілісшілердің қалған топтарын ығыстыру үшін жедел отряд, милиция мен жасақшылардан арнайы топтар құрылып, қала көшелеріне аттандырылды.
Осы әскери күштер 19 желтоқсан күні қаланың әр тұсында қайтадан шеруге шықпақ болған 6 топты басып, таратты. Алаңдағы көтерілісшілер таратылған соң ішкі істер бөлімдеріне 2401 адам жеткізілген (Алматы түрмесіне сыймағандықтан, қала сыртына апарып тасталғандарды қосып есептегенде барлығы 8,5 мың адам ұсталған). Желтоқсан көтерілісі құрбандарының қатарында Е.Сыпатаев, С.Мұхаметжанова, К.Молданазарова, Қ.Рысқұлбеков, М.Әбдіқұлов, Л.Асанова сынды ержүрек қазақ жастары бар.
Желтоқсанның 19 — 23 аралығында халықтың наразылық шерулері мен митингілер Қазақстанның Жезқазған, Талдықорған, Көкшетау, Қарағанды, Арқалық, Павлодар, Жамбыл, Талғар, Сарқан, т.б. қалалары мен Сарыөзек, Шамалған, Шелек елді мекендерінде жалғасты.
Куәгерлердің естеліктері
Тарихи маңызы
Желтоқсан көтерілісіне КОКП ОК-нің қаулысымен “қазақ ұлтшылдығының көрінісі” деген баға беріліп, көтеріліске қатысқан азаматтар қуғын-сүргінге ұшырады. КСРО-ның тоталитарлық, отаршыл саясатына қарсы қазақ жастарының азаттық күресі тарихи маңызы бар үлкен оқиға болды.
Нұрсұлтан Назарбаев мемуарында Желтоқсан оқиғасынан кейінгі бірқатар қорытындыларды атап өтті:
Желтоқсан бұзақы ұлтшылдықтың салдарынан шықпағанын уақыт әлдеқашан дәлелдеді. Қазір кезіндегі ондай айыптауды сөз етіп жатудың өзі артық. Ол оқиғаға әлем саясаткерлері бірауызды баға бергелі қашан. Солардың бірі - Эдуард Шеварднадзе: «Қайта құру басталғаннан кейін, 1986 жылы Қазақстанның партиялық басшылығында болған ауыстыру студенттердің жаппай қарсылығын туғызды. Көтеріліс милиция мен әскер бөлімдерінің күшімен басылды. Қан төгілді. Алайда саяси бюро, әдеттегідей, тәртіпсіздікті бастаушыларды ұлтшылдар имен эксремистер деп санау керек деген қорытынды жасаумен шектелді», деп жазды.Шынтуайтында, жастардың алаңға шығуы қайта түлеп келе жатқан ұлттық сана-сезімнің стихиялық көрінісі еді. Сондықтан да «астыртын ұлтшылдық ұйымды» немесе оқиғалардың нақты ұйымдастырушысын іздестіру бос әурекетшілік болып шықты. Қаранғы бөлмеден қара мысықты іздеу, әсіресе, ол онда жоқ кезде іздеу абырой әперме"тін іс екені бесенеден белгілі жайт.
Жастардың ұлттық сезімін қатты қозғаған басқа себептер бар еді. Мен студенттердің ұлттық құрамын белгілейтін «пайызқұмарлықты» айтып тұрмын, сонын алдында онымен кейбір басшылар ерекше құлшыныспен айналыса бастаған. Бұл арада ондай ұстаным республикалық дәрежедегі жоғары лауазымды идеологичлық бастықтардың тарапынан мақұлданғанын қоса кеткен жөн.
Желтоқсан көтерілісі туралы
Кино:
- "Аллажар", Желтоқсан көтерілісінің бар көрінісін Қаллдыбай Әбеновтың осы фильмінде керемет баяндалады.
Қаллдыбай Әбенов
1988-89 жылы фильмді бастағанда «маған ешкім кедергі жасамағанда, әлі де болса көптеген ақиқатты жарыққа шығарар ма едім?» деп ойлаймын кейде. Алаңда, алаңнан тыс жерлерде 2000-нан астам шейіт болған жастарымыздың денелерін толық еркіндігіміз болғанда, бәлкім, біз табар ма едік. Ақиқаттың көбі оқиғадан кейін-ақ жойылды. Мен фильмді Желтоқсан оқиғасына қатысқан, түрменің азабын шегіп келген уыздай жастарымыздың айтқан әңгімелері, бойынша түсірдім. Қазақтың ұл-қыздарын шырылдата сабап жатқан жерлерін өздерінің айтуларымен жасадым. Толқуды да оқиғаның бел ортасында болған балалардың әңгімесінен алдым.
Әндер:
- Желтоқсан оқиғасына арналған екі ән кең танымал болды: «Желтоқсан желі», «Қарабауыр қасқалдақ».
Әдеби шығармалар
Айқараңғысы - Тұрысбек Сәукетаевтың 1986 жылғы Желтоқсан оқиғасы жайлы романы .
Дереккөздер
- [1] Мұрағатталған 7 желтоқсанның 2013 жылы. Желтоқсан – оқиға емес, көтеріліс!
- Қазақ энциклопедиясы,3 том
- Назарбаев Н. Ә. Менің өмірім. Бодандықтан - бостандыққа — Астана: Foliant, 2023. — Б. 147-170. — 688 б. — 7500 таралым. — ISBN 978-601-271-821-8.
- [2], YouTube Сервисі
- http://qazaq.kz/?p=2020 Мұрағатталған 11 қаңтардың 2012 жылы. «Аллажар» фильміне қамқорлық қажет
- INFORM.KZ «Қара бауыр қасқалдақ» әнінің авторы Ілесбек Аманов өмірден озды (қаз.) (2 ақпан 2017).
- Совет кезеңіндегі қарсылық әндер (қаз.).(қолжетпейтін сілтеме)
- Желтоқсан көтерілісіне арналған алғашқы әннің тарихын білесіз бе? (ru-RU) (16 желтоқсан 2020).(қолжетпейтін сілтеме)
- "ҚАРА БАУЫР ҚАСҚАЛДАҚ" қалай шықты? (қаз.).(қолжетпейтін сілтеме)
- «Айқараңғысы» – Желтоқсан оқиғасы туралы роман
Сыртқы сілтемелер
- Желтоқсан эпопеясы (Жалғасы. Басы өткен санда) ДҮРБЕЛЕҢ Мұрағатталған 27 қарашаның 2016 жылы.
- Желтоқсан эпопеясы (Басы. Жалғасы келесi сандарда) Мұрағатталған 27 қарашаның 2016 жылы.
- Арнайы комиссия құрылса. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ПРЕЗИДЕНТI Н.Ә.НАЗАРБАЕВҚА Мұрағатталған 27 қарашаның 2016 жылы.
- Қазақ зиялыларының ашық хаты
- Желтоқсанға - 25 жыл
- Қайсар қызы сен қазақтың!
- Қайраттың хаты Мұрағатталған 31 желтоқсанның 2010 жылы.
уикипедия, wiki, кітап, кітаптар, кітапхана, мақала, оқу, жүктеу, тегін, тегін жүктеу, mp3, видео, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, сурет, музыка, seks, ән, фильм, кітап, ойын, ойындар, ұялы, андроид, iOS, apple, ұялы телефон, samsung, iphone, xiomi, xiaomi, redmi, honor, oppo, nokia, sonya, mi, ДК, веб, компьютер, Желтоқсан көтерілісі туралы ақпарат, Желтоқсан көтерілісі дегеніміз не? Желтоқсан көтерілісі сөзі нені білдіреді?
Zheltoksan koterilisi 1986 zhyly 17 18 zheltoksan aralygynda Almatyda bolgan kazak zhastarynyn KSRO үkimetinin otarshyldyk әmirshil әkimshil zhүjesine karsy narazylyk is kimyldary Bostandykka tәuelsizdikke umtylgan kazak halky tarihyndagy eleuli okiga bolyp tabylady Zheltoksan koterilisiMәskeudin sheshimine narazylyk bildirip 1986 zhyly zheltoksannyn yzgarly kүni Brezhnev atyndagy alanga shykkan kazak zhastaryorys Dekabrskie sobytiya v Alma AteOrny Almaty Қazak KSR KSROKүni 17 18 zheltoksan 1986 zhylMaksaty Mәskeudegi ortalyktan sayasi tәuelsizdikti talap etu Sipattamasy Bejbit sheru koterilisshiler men kukyk korgau organdarynyn kyzmetkerleri arnajy әskeri kүshter toby arasyndagy kaktygysӨlgender 168 200 adamZharalangandar 200 den asa adamNәtizhesi KSRO IIM nin bujrygy negizinde dajyndalgan Қujyn 86 operaciyasy bojynsha koterilis katygezdikpen basyp zhanshyldy Koterilisshiler sottalyp katal zhazalandyTutkyndalgandar 1000 nan asa adamSebepteriZheltoksan okigalaryna arnalgan Қazakstan Respublikasynyn Tәuelsizdik monumenti Koterilistin bastaluyna Mәskeudegi ortalyktyn respublika halkynyn pikirimen sanaspastan Resejdin Ulyanov oblysy partiya kommitetinin 1 hatshysy Gennadij Kolbindi ҚKOK nin 1 hatshysy etip tagajyndauy tүrtki boldy Қazakstan tәuelsizdigin algan son Zheltoksan koterilisi turaly shyndyk kalpyna keltirilip bul zhoninde Zheltoksan 1986 Almaty kurastyrylgan T Өtegenov T Zejnәbilov Zheltoksan kurbandaryn zhoktau Er namysy el namysy zhinaktary K Tәbejdin Muzda zhangan alau T Bejiskulovtyn Zheltoksan yzgary kitaptary men Zheltoksan bas redaktory H Қozha Ahmet gazeti zharyk kordi Allazhar 1991 rezh T Temenov Қyzgysh kus kinofilmderi tүsirildi Okigaga katyskandardy sayasi turgydan kugyndau bastaldy 99 adam sottaldy 264 student okudan shygaryldy 1987 zh zhazda KOKP Ok kaulysy shygyp zheltoksan okigasy kazak ultshyldygynyn korinisi retinde bagalandy Zheltoksan okigasy kogamnyn sayasi omirin demokratiyalandyruga serpin berdi Osy kүnge dejin memleket zheltoksan koterilisinin tarihi manyzyn zhogarlatuga zor үles kosyp keledi Koterilisinin kupiyalary tolygymen ashylgan zhok Koterilis hronologiyasySoldan onga karaj Tүgelbaj Tәshenov Zhambylbek Tajdzhumaev Қajrat Ryskulbekov Қajyrgeldi Kүzembaev ozderine shygarylgan sot үkimin tyndap tur Nursultan Nazarbaevtyn estelikteri bojynsha ol Kolbinnin kabinetinen shykkannan kejin alanga bet aldy Bul sәt ol үshin omirdi dejin zhәne kejin dep bolu nүktesi boldy Alanda karama kajshylyk kaktygys bastaldy onda eki tarap kelissozge keluge dajyn bolmady Bir tarap narazylyk bildirushilerdi ajyptady ekinshi tarap tastar men muz kesekterin pajdalandy Kүsh koldanu narazylyk bildirushilerden bastalganyna karamastan policiya men barlau agenttikteri olardy katan zhazalau sharalaryn aktau үshin agressivti әreketterge itermeledi 17 zheltoksanda keshke zhagdaj ushygyp ketti Ortalyk Komitettin kabinetterinin birinin terezesine zymyran tasygyshtan ok atyldy bul orttin bastaluyna әkeldi Bul narazylyktardy basu үshin katan operaciyany bastauga sebep boldy Nazarbaev arandatudy arnajy kyzmetter ujymdastyrdy dep mәlimdejdi sebebi olar narazylyk bildirushilerge zorlyk zombylyk tudyru үshin karu zharak bergen boldy 17 zheltoksan kүni tanertengi sagat 8 de kaladagy Leonid Brezhnev atyndagy alanga kazirgi Respublika alany sayasi tәuelsizdikti talap etken urandarmen algashynda 300 dej adam zhinalyp keshkisin koterilisshiler sany 20 mynga zhetti Birak koterilisshilerdin kojgan talap tilekteri ayak asty etilip buzakylardy kүshpen taratu maksatynda alanga kukyk korgau organdarynyn kyzmetkerleri men arnajy әskeri kүshter toby zhetkizildi KSRO IIM nin bujrygy negizinde dajyndalgan Қujyn 86 operaciyasy bojynsha koterilis katygezdikpen basyp zhanshyldy 18 zheltoksan kүni alanga kajta zhinalmak bolgan koterilisshilerge karsy әsker kүshi koldanyldy Koterilisshilerdin kalgan toptaryn ygystyru үshin zhedel otryad miliciya men zhasakshylardan arnajy toptar kurylyp kala koshelerine attandyryldy Osy әskeri kүshter 19 zheltoksan kүni kalanyn әr tusynda kajtadan sheruge shykpak bolgan 6 topty basyp taratty Alandagy koterilisshiler taratylgan son ishki ister bolimderine 2401 adam zhetkizilgen Almaty tүrmesine syjmagandyktan kala syrtyna aparyp tastalgandardy kosyp eseptegende barlygy 8 5 myn adam ustalgan Zheltoksan koterilisi kurbandarynyn katarynda E Sypataev S Muhametzhanova K Moldanazarova Қ Ryskulbekov M Әbdikulov L Asanova syndy erzhүrek kazak zhastary bar Zheltoksannyn 19 23 aralygynda halyktyn narazylyk sheruleri men mitingiler Қazakstannyn Zhezkazgan Taldykorgan Kokshetau Қaragandy Arkalyk Pavlodar Zhambyl Talgar Sarkan t b kalalary men Saryozek Shamalgan Shelek eldi mekenderinde zhalgasty Kuәgerlerdin estelikteriTarihi manyzyZheltoksan koterilisine KOKP OK nin kaulysymen kazak ultshyldygynyn korinisi degen baga berilip koteriliske katyskan azamattar kugyn sүrginge ushyrady KSRO nyn totalitarlyk otarshyl sayasatyna karsy kazak zhastarynyn azattyk kүresi tarihi manyzy bar үlken okiga boldy Nursultan Nazarbaev memuarynda Zheltoksan okigasynan kejingi birkatar korytyndylardy atap otti Zheltoksan buzaky ultshyldyktyn saldarynan shykpaganyn uakyt әldekashan dәleldedi Қazir kezindegi ondaj ajyptaudy soz etip zhatudyn ozi artyk Ol okigaga әlem sayasatkerleri birauyzdy baga bergeli kashan Solardyn biri Eduard Shevardnadze Қajta kuru bastalgannan kejin 1986 zhyly Қazakstannyn partiyalyk basshylygynda bolgan auystyru studentterdin zhappaj karsylygyn tugyzdy Koterilis miliciya men әsker bolimderinin kүshimen basyldy Қan togildi Alajda sayasi byuro әdettegidej tәrtipsizdikti bastaushylardy ultshyldar imen eksremister dep sanau kerek degen korytyndy zhasaumen shekteldi dep zhazdy Shyntuajtynda zhastardyn alanga shyguy kajta tүlep kele zhatkan ulttyk sana sezimnin stihiyalyk korinisi edi Sondyktan da astyrtyn ultshyldyk ujymdy nemese okigalardyn nakty ujymdastyrushysyn izdestiru bos әureketshilik bolyp shykty Қarangy bolmeden kara mysykty izdeu әsirese ol onda zhok kezde izdeu abyroj әperme tin is ekeni beseneden belgili zhajt Zhastardyn ulttyk sezimin katty kozgagan baska sebepter bar edi Men studentterdin ulttyk kuramyn belgilejtin pajyzkumarlykty ajtyp turmyn sonyn aldynda onymen kejbir basshylar erekshe kulshynyspen ajnalysa bastagan Bul arada ondaj ustanym respublikalyk dәrezhedegi zhogary lauazymdy ideologichlyk bastyktardyn tarapynan makuldanganyn kosa ketken zhon Zheltoksan koterilisi turalyKino Allazhar Zheltoksan koterilisinin bar korinisin Қalldybaj Әbenovtyn osy filminde keremet bayandalady Қalldybaj Әbenov 1988 89 zhyly filmdi bastaganda magan eshkim kedergi zhasamaganda әli de bolsa koptegen akikatty zharykka shygarar ma edim dep ojlajmyn kejde Alanda alannan tys zherlerde 2000 nan astam shejit bolgan zhastarymyzdyn denelerin tolyk erkindigimiz bolganda bәlkim biz tabar ma edik Akikattyn kobi okigadan kejin ak zhojyldy Men filmdi Zheltoksan okigasyna katyskan tүrmenin azabyn shegip kelgen uyz daj zhastarymyzdyn ajtkan әngimeleri bojynsha tүsirdim Қazaktyn ul kyzdaryn shyryldata sabap zhatkan zherlerin ozderinin ajtularymen zhasadym Tolkudy da okiganyn bel ortasynda bolgan balalardyn әngimesinen aldym Әnder Zheltoksan okigasyna arnalgan eki әn ken tanymal boldy Zheltoksan zheli Қarabauyr kaskaldak Әdebi shygarmalar Ajkarangysy Turysbek Sәuketaevtyn 1986 zhylgy Zheltoksan okigasy zhajly romany Derekkozder 1 Muragattalgan 7 zheltoksannyn 2013 zhyly Zheltoksan okiga emes koterilis Қazak enciklopediyasy 3 tom Nazarbaev N Ә Menin omirim Bodandyktan bostandykka Astana Foliant 2023 B 147 170 688 b 7500 taralym ISBN 978 601 271 821 8 2 YouTube Servisi http qazaq kz p 2020 Muragattalgan 11 kantardyn 2012 zhyly Allazhar filmine kamkorlyk kazhet INFORM KZ Қara bauyr kaskaldak әninin avtory Ilesbek Amanov omirden ozdy kaz 2 akpan 2017 Sovet kezenindegi karsylyk әnder kaz kolzhetpejtin silteme Zheltoksan koterilisine arnalgan algashky әnnin tarihyn bilesiz be ru RU 16 zheltoksan 2020 kolzhetpejtin silteme ҚARA BAUYR ҚASҚALDAҚ kalaj shykty kaz kolzhetpejtin silteme Ajkarangysy Zheltoksan okigasy turaly romanSyrtky siltemelerZheltoksan epopeyasy Zhalgasy Basy otken sanda DҮRBELEҢ Muragattalgan 27 karashanyn 2016 zhyly Zheltoksan epopeyasy Basy Zhalgasy kelesi sandarda Muragattalgan 27 karashanyn 2016 zhyly Arnajy komissiya kurylsa ҚAZAҚSTAN RESPUBLIKASYNYҢ PREZIDENTI N Ә NAZARBAEVҚA Muragattalgan 27 karashanyn 2016 zhyly Қazak ziyalylarynyn ashyk haty Zheltoksanga 25 zhyl Қajsar kyzy sen kazaktyn Қajrattyn haty Muragattalgan 31 zheltoksannyn 2010 zhyly
