Аралбай батыр
Аралбай батыр Әлібекұлы (шамамен 1685-1778; ұрпағы он бір-он екінші атаға жеткен ру аты Аралбай батыр есімімен аталады) — есімі ел аузыңда қалған белгілі батыр. Арғын тайпасының Алтай руынан тарайды. Аралбай батыр, Найман батырмен үзеңгілес дос болған.
Қанжығалы Бөгенбай батырдың Айбике (кейін мінезіне орай Көжек атанған) деген қарындасын алған. Одан Өмір деген бір ғана ұл туған. Аралбайдын бәйбішесі Айса ұлы жүз Сиқым-Жаныс Төле биге аталас адамның қызы болған. Одан туған Құттыбай, Жоламан, Тоты балалары рулы ел Сырт Аралбай атанады, Аралбайдын үшінші әйелі Тансұлу Танақызы, одан Байтоқа, Сеңкібай, Бәйтелі, Жабағы, Жабықтуған. Бұлардың әрқайсысы рулы ел, бір-бірімен қыз алысуға жеткен. Бізге жеткен аңыздар бойынша, кезінде батыр бабамыз жер қайысқан жылқыға өріс іздеп, көктемге қарай сонау қиырдағы Түменге, қар жауа қияндағы Ұлытауға бет түзеген. Сондай алыс сапарлардың бірінде 86 жасында (1686-1772; кейбір деректерде 1685-1778) Ұлытаудағы қыстағында көз жұмыпты. «Рухы осы жерде мәңгі дамыл тауыпты» - дейтін көнекөз, көкірегі ояу аталарымыз.Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5</ref>
Қазақ халқының тағдыр-талайында ерліктің айбынын көрсетіп, елдің қорғаны болған тарихи тұлғалар шоғырындағы дулығалы батырлардың алар орны ерекше. Аты аңызға айналған сондай ержүрек жанның бірі, XVIII ғасырдағы Қазақ елінің жоңғарларға қарсы ұлт-азаттық соғысындағы көрнекті қаһарманы — Аралбай батыр Әлібекұлы. XVII – XVIII ғасырлар қазақ халқының жауын бірде жеңіп, бірде жауынан өзі жеңіліп өткізген толассыз шайқасымен, тәуелсіздік үшін жан алып, жан берген ерлік күресімен сипатталады. Есім, Салқам Жәңгір, Қарасай, Көшек, Шерубай батыр және басқа батырлар туралы жырлар, аңыз-әңгімелер бұл тұста жастың жүрегінде, қарттың есінде еді. Аралбай батыр бір жағынан осындай теңдессіз бай рухани ортада өсті. Екінші жағынан көзін ашып көргені елге үстемдігін жүргізген басқыншы жаудың зорлығы мен зомбылығы болды. Мұның өзі жүрегінде оты бар жасты туған елін, ата-мекенін жаудан азат ету туралы алыс арманға, тұтас халық ардақ тұтқан асыл мұратқа бастады, ата жолын қуып, батыр болуға құлшындырды. Әлібекұлы Аралбай ат жалын тарта бастағанда Тәуке ханның батыры болған. Аңыз әңгіменің бірінде Тәуке хан Қанжығалы Бөгенбай батырға "қалмаққа аттанамыз, қол жина" деп жарлық береді. Бөгенбай Арқадағы аты шығып жүрген жас перен батырлар Алтай Аралбай мен Тоқа Барғанаға "сарбаз жинап, тез жетіңдер" деп сәлем айтады. Ол екеуі Арқадағы қоныстанған ауыл-ауылды жағалап, жігіт жинайды. Тарақты Наймантай батырдың азамат балалары соғыста шейіт болып, батырдың қартайып отырып қалған кезі болса керек. Аралбай мен Барғана Наймантай батырға соқпай кетсек өкпелер, сәлем беріп, батасын алайық, қосатын жігіті болса оны көрейік, деп Наймантайдың аулына келеді. Балқаштың ну қамысының ықтасына қонған екен. Күздің қара суығы. Батырға сәлем беріп, келген жайларын айтады. Наймантай батыр: "Балаларымның бәрі қалмақтармен болған қақтығыста қаза болғанын өздерің білесіңдер. Өзімнің түрім мынау. Он үш жасар балам бар соны қосайын” дейді. "Батыр екесі-ау, тойға бара жатқан жоқпыз, соғысқа барамыз. Он үш жасар баладан бізге не пайда, батаңызды берсеңіз болады", - депті Аралбай мен Барғана. “Қомсынсаңдар ертпей-ақ қойыңдар. Бірақ менен туғаны рас болса, сендерге масыл болмас",- дейді Наймантай батыр. "Батыр ата, он үште отау иесі болғанымен, жауға шауып, аруақ шақыру бұғанасы қатпаған балаға оңай болмас. Сонша сенім артатын балаңыздың не қасиеті бар",- дейді Аралбай. "Оған атамыздың аруағы қонған ба деп топшыладым. Кеше талай жорыққа мінген, қоса жасасып келе жатқан жалғыз атымды жолбарыс жарып кетіпті. Соған назаланып енді мені даланың тышқаны да басынғаны ғой деп налып жатып қалдым. Менің күйзелгенімді көрген балам үйден шығып кетіп еді. Қамыс жаққа кетіп бара жатқан баласына шешесі қайда барасың десе, атамның атын жарған тышқанға барам депті. Барма, жазым қылады дегеніне көнбей, кетіп қалыпты. Қатыным: "Қу қақпас, енді қалған жалғыздың түбіне жететін болдың. Анау атамның атын жарған тышқанды өлтірем деп кетті" деп дауыс қойды. Шыдай алмай садағымды алып, баланың ізімен қамыс ішіне кірдім. Жолбарыс атты жарған жерінен ұзамаған екен. Артында келе жатқан мені бала сезер емес. Жолбарыс оны көріп, құйрығын шапақтап, қарсы қарап жатып алды. Аңға атыларда пәтшағар сөйтеді ғой. Бала не қылар екен байқайын, жолбарыс шапса атып қалайын деп, садағымды кезеніп тұра қалдым. Балам барып жолбарыстың үстіне атша мінді де, кездігін өкпесіне сұғып алды. Жолбарысты қозғалтпай буып тастаған баламның аруағы бар екен деп Құдайға тәубе қылдым. Ана ілулі тұрған соның терісі",- депті Наймантай батыр. Сөйтіп, Байқозы батырдың атағы 13 жасында қалмақтармен айқаста шыққан екен. Аралбай батыр 1726 жылғы Бұланты, 1729 жылғы Аңырақай шайқастарына қатысқан. Тәуке хан өлгеннен кейін Әбілмәмбет ханның батыры болған. Абылай қолдаған. Әдеби – тарихи деректер мен ел есінде сақталған аңыз-әңгімелер Аралбай батырдың бүкіл халықтың ықыласына бөленіп, мақтанышқа айналуы 1727-1742 жылдардың шамасы екендігіне мегзейді. Қазақ халқының жоңғар басқыншыларына қатарынан бірнеше рет қатты соққы беріп, ақыры үлкен жеңіске жетуі осы уақытқа сәйкес келеді. 1740 жылы ойрат әскері Сарыарқаға қарай төгілді. Жауды күтіп сақадай сай отырған Абылай қолы қарсы шабуылға көшті. Бірнеше салмақты ұрыстарда жау қолын ойсырата жеңген қолдың басында "Алтайлап!" - жауға қарсы шауып, Қазақ туын жоғары көтерген Аралбай, Қызылқұрт, Нияз, Шерубай, Тауасар батырларға риза болған төбе би Төленің "Арғын болсаң Алтай бол!" - деп шын жүрегінен бата беретіні осы жолы болса керек. Жеңіс екі жақты болып жатты. Күзде саябырлаған тәрізді болған ұрыс ақпан айында Қалдан Сереннің үлкен ұлы Лама Доржи бастаған отыз мыңдық ойрат шерігі жолдағының бәрін жайпап жоғары қарай жылжи түсті. Қанды шайқас қыстан озып, жазға ұласты. Қысқы майданда Есіл мен Тобылға дейін ұрыс жалғасып жатты. Бұл уақытта Алтай жігіттеріне қолбасы болған Аралбай неше түрлі қиянкесті соғыстарда аты шығып, Лама Доржидің бір қолын тас-талқан етеді. Аралбайдың інісі Төлес (Тілес) те батыр болған. Ол 1725 жылдары туған. Байқозы батырдың тәрбиесінде болған. 1745 жылы Қалмақтың ханы Қалдан Серен өлгеннен кейін Жоңғар хандығына ие болған Лама Доржи қазақ еліне шапқыншылықты қайта бастайды. Осы кездегі қалмақтармен бір соғыста 1745 жылы Төлес (Тілес) батыр қаза болады. Төлестен (Тілестен) Тайлақ жалғыз туады. Одан өніп-өскен балалар болған. Олар бір ел болып, Алатау асып, сол жақта үрім-бұтақ жайып, тұрып жатыр деген деректер бар. Оларды әзірше ешкім білмейді. Төлес (Тілес) қаза болған соң оның әйелін Аралбай батыр алады. Одан Барақ (Ботақан-Барақ) дүниеге келеді. Ботақан-Барақтың кейінгі ұрпағы 30-40 шаңырақтан асқан емес. Барақтан тараған Смайылұлы Рақыжан асқан шебер зергер, молда болған; Қуанышов Шәкіжан милиция полковнигі, Сарысу ауданының тұңғыш милиция бастығы болған. Аралбай батырдың баласы Бәйтелі батыр 1729 жылы туған, 1799 жылы қайтыс болған. Бәйтелі Тарақты Байқозы батырдың шәкірті, үзеңгілес серігі болған. Жанама аты Жәнекең деп аталады. Бәйтелі қалмақтың Айманақ батырын жекпе-жекте жеңген. Айманақты аттан құлатқан жердегі тау Иманақ атанып кеткен. Аралбай батырдың бәйбішесі Айса – Ұлы жүз Үйсіннің Дулатынан тарайтын Сиқым-Жаныс руынан. Төле биге аталас адамның қызы болған. Одан туған Құттыбай, Жоламан, Тоты балалары рулы ел Сырт Аралбай (немесе Айса) атанған. Аралбай Қанжығалы Бөгенбай батырдың Айбике (кейін мінезіне орай Кежек атаған) деген қарындасын алған. Одан Өмір деген бір ұл туған. Әйгілі Өмірұлы Кенже атбегі 1778 жылы туып, 1862 жылы қайтыс болған. Кенженің бәйбішесі Қарабас ұзатылғанда әкесі қызына Қаракесек Қара руының бір байынан қалап алған жүйрік торылардың тұқымынан бір бесті айғыр мінгізеді. Ол торының тұқымы шетінен жүйрік болып “Кенжеторы” аталады. Кенесарының қарындасын алған Батырбай төре Қызылтаудың терістік бетіндегі Жалғызағаш деген қыстағын Кенжеге бір жүйрік ат пен бір қыран бүркітке сатқан. Кенжемен құда болып, Нұркүміс деген қарындасын Кенженің Байсалбай деген екінші ұлына ұзатқан. Батырбай сұлтанның Кенжемен араласуының басты себебі Кенже торылардың жүйріктігіне қызыққаннан еді. Кенже тек жүйрік аттардың иесі ғана емес, асқан сыншы атбегі болған. Кенжеторыдан тараған жүйріктерді қарындасы Қақы екеуі жаратып,баптап бәйгіден келтірген. Аралбайдың немересі Кенженің әйелі – Қарабас бәйбіше өте көрікті, ақылды адам болған. Кенже мен Қарабастан Дос, Байсалбай, Берді, Ардабай деген төрт ұл туған. Қарабас стансасы сол кісінің мазары үстінен өткен теміржол бойында Қарабас атымен аталған. Діни сауаты мол, Ислам дінін уағыздаушы Ардабай молда Кенжеұлы 1801 жылы туып, 1874 жылы қайтыс болған. Кенженің үлкен баласы Дос Түркістан, Пішпек-Тоқпақ жағына кіре тартып, сауда-саттық жүргізеді екен. Кенже кіші ұлы Ардабайды 9 жасында үлкен баласына ертіп Түркістандағы Қарнақ медресесіне жібереді. Ардабай ол медреседе 6 жыл оқып еліне келеді. Келісімен ауыл балаларын оқытуға кіріседі. Одан Байсалбайдың Мәндібайы, Бердінің Қали, Ыбырайым деген балалары, өзінің Нұртаза, Зария, Әубәкір, Ілияс деген балалары оқыған. Осылардың ішінде Мәндібай мен Әубәкір жақсы оқып олар да кейін ірі молда болған. Ардабайдан Аралбай Өтебай болыстың немересі Айқышбайұлы Жәкеш қалпе оқыған. Осы Ардабайдан сабақ алған Мәндібай ірі молда болып, Шаққан Ахметті оқытса, Шаққан Ахмет қажының шәкірттері Алтай-Қарпықтың барлық ауылдарында болған. Керей Тұрлыбекке ас беріледі деп сауын айтылғанда 70-ке келген Кенже атын жаратып, бәйгеге қосуға жібереді. Керей Тұрлыбектің асы 1848 жылы Қызылжардағы (Петропавл) Белқараған деген жерде берілген. Оның асына жеті дуан ел шақырылған. Аттың, адамның, ат-тұрманның сұлуына бәйге жарияланады. Алсай Қонақбайдың Қарақұлақ аты ат сұлуы болып, Тарақты Сағал адам сұлуы болып, ер-тұрман сұлулығынан Кенженің алтын ері бас бәйге алады. Ол ерді Қырғыз Жүзбай деген ұста соққан. 560 аттан Кенжеторы бірінші болып келеді. Оған Кенженің үлкен ұлы Достан туған 13 жастағы Елбай мініп шапқан екен. Елбай Аралбай батырдың үлкен әйелі Айсадан туған сырт Аралбай атанатын Нұрабай, Ақжігіт, Мәме, Жидебай, Сары, Бақа батыр, Сарғалдақ, Боздақ, Төбет ауылдарының биі болған. Елбай тісінің қаны тиылмаған соң, Сайдалы руының қожасы Әбдірейім қожаны шақыртады. Қожа көріп жіберіп:"Ажал тамырының аузы ашылған екен, қамдарыңды жасай беріңдер",- деп ем қолданбапты. Елбай бір тәулікке жетпей қайтыс болыпты. Қазіргі Ақтасты су қоймасының жанындағы Тілеке аталатын шошақ моланың қасындағы көп қорымға жерленген. Аралбай батырдың үшінші әйелі Таңсұлу – Тама Әлім-Жәгіден тарайтын Жабал руының қызы. Таңсұлудан – Байтоқа, Сәңкібай, Бәйтелі (Жәнекең), Жабағы (Танаң), Жабық (Бөпең) деген ұлдар туған. Қазір бұлардың әрқайсысы рулы ел. Барлығын қосып Таңсұлу деп атайды. Атақты Байтоқа би (1727-1776) осы Аралбай батырдың кіші әйелі Таңсұлудан туған. Бекше Байдалы бимен немере, құрдас. Бұл кісі де тура шешетін Абылай ханның тура билерінің бірі болған. Ағайын арасындағы қақтығыстарды болдырмай, қара қылды қақ жарып әділдігін айтатын болған. Байтоқа отырған жерде Байдалы билікке араласпаған. Ағын судай ақын Байдалы көп сөйлеп бара жатса Байтоқа "қарыс-қарыс" дегенде үндемей отырып қалады екен. Ішкен тамағында тазалық болмаса, көзінен басыр болып, жатып қалады екен. Бұл қасиет Байтоқаның немересі Қосыбайдан туған Кеттебекке ауысқан. Ол кісі жолаушы шыққанда шай қайнататын суды өзіне белгілі бұлақтан таза суды торсыққа құйдырып ала жүреді екен. Ұлытауда «Аралбай» деген өзен бар. Соның бастау алатын тұсында Аралбай батырдың көне зираты сақталып қалған. Соңғы жылдары осыны растайтын мұрағат деректері табылды: «Ресей империясының «Жерге орналастыру және жер шаруашылығы бас басқармасының» арнайы тапсырмасымен 1908-1909 жылдары Көкшетау мен Ереймен, Атасу мен Сарысу, Торғай мен Ұлытау өңірін шарлап, тау-тас, өзен-көл, тарихи атаулар мен қоныстарды түгел зерттеген тау-кен инженері А.Козыревтің «Гидрологическое описание важной части Акмолинской области» деген еңбегінде Ұлытаудан Арғанатыға қарай көсілетін жазықта Аралбай өзені ағып жатқаны, соның бастау алатын тұсында Аралбай деген адамның зираты бар екені анық жазылған». Орыс зерттеушісі еңбегіндегі осынау құнды тарихи деректерге сүйене отырып, Аралбай батырдың белгілі ұрпақтары батырдың соңғы аялдаған жеріне барып, әлгі өзен мен зиратты көзбен көргендерін ерекше сезіммен былай баяндайды: «Біздер Ұлытауға іліккеннен Аралбай батыр хақындағы шындыққа кенелдік. «Қазақтың мына аруақты тауы мен осынау ұланғайыр өлке бағзыдан Арғын ата ұрпағының мекені емес пе, - деді қарсы алған, төрге оздырған қариялар. Сол Арғынның артық туған асылы, Алтайдан шыққан баһадүр Аралбай батырдың зираты осында». Ұлытау ауданының орталығында осы сөзге арқаланып қонып шықтық та, ертеңіне өлке тарихынан хабары мол Тоқан ақсақал мен Айбас құдамыздың бастауымен Арғанатыны бағыт алдық. Даланың қиын жолымен сексен шақырымнан астам жүрген соң, қарсы алдымыздан «Аралбай өзені» деген белгі көрінді. Бағзыдан аруақты батыр атындағы өзен осы арада жолды кесіп өтеді екен. Өлгеніміз тіріліп, өшкеніміз жанғандай болды. Шілденің ыстығында шіліңгірленген өзен батыр ғұмыр кешкен заманынан қалған, күн көзінде сан жылдар көнерген күміс белдеудей созылып, таң әулетіндегі солғын сәулемен әлсіз толқынданады. «Аралбай зираты бұл жерден қашық емес», - деді жол бастаған қария. Енді соларды көруге асығып тұрған шығарсыңдар. Қозғалайық». Даланың қара жолы бірде белден бел қуады, бірде сай-салалы жазықты кезіп кетеді. Көп ұзамай бұрынғы Шеңбер кеңшарының Үңгірлі ауылына жеттік. Бабамыздың зираты осы жерден қарға аттам ғана екен. Соған бастап келген Бүркіт деген азамат таудың тарғыл тасынан қаланған төрт бұрышты бейітті осы маңның елі баяғыдан Арғынның Алтай бұтағынан шыққан Аралбай батырдың тамы дейтінін айтты. «Үлкен әкем бала кезімнен осы зираттың басына ертіп әкеліп, Аралбай батырдың аруағына құран бағыштайтын» - деді. Зират жерге біршама шөккенімен, аса бұзыла қоймаған. Бір бұрышы құлапты, төрт құлағына қойылған ақ тастардың бірі бар, бірі жоқ. Әуелде әлде терезе, әлде есік болған маңдайшалы тұсынан бүгінде бала ғана кіріп шыға алады. Жапсарлана салынған тас зират та осы шамада сақталған. Оны Бүркіт Аралбай батырға ерген туыстарының бірінікі деп тоқтады. Маңайда құлпытас секілді белгісі бар бірнеше тас қабыр жатыр. Қаланбаған, үйілген тарғыл тастар сонау Сақ пен Ғұн заманынан хабар беретіндей. Батыс беттегі аласа төбенің үзіктері осындай зираттарға толы. Келген ел қуаныштан толқыды, толқыды да тебіренді. Толқымасқа болмайтын да еді. Бұл жерде атақты Әз Тәукеден басталатын күреске де, ерлікке де, елдікке де толы ұлы тарихтың тегеурінді тұлғасы – даңқты батыр байыздап жатыр еді. Сол аруақты батырмен бірге қиын да тағдырлы тарихтың өзі де тұнып тұрғанды. Көкіректе көшіп кеткен көп жылдар күмбірледі. Аралбай батырдың, көзге ерлігімен ерте түскен жас батырдың Үш Жүздің басын алғаш қосқан Әз-Тәукенің сеніміне еніп, Канжығалы қарт Бөгенбайдың әкесі Ақшамен бірге өткерген жорықтары, кейін Бөгенбайдың өзімен тізе қосып, Еділден бері асқан қазақтарды Түменге дейін қуғаны, 1726 жылы Бұлаңтыда, 1729 жылы Аңырақайда, 1740 жылы Сарыарқада Жоңғардың қалың қолына «Алтайлап!» атой салғаны көкейде жаңғырықты. Арқаның Нияз, Байғозы, Шерубай, Тауасар сынды жойқын батырларын Абылайға бастап барып, осы ерен топпен бірге жау қазақ даласын тастап қашқанша аттан түспеген қаһарман өзіндей Жоталы-Арғанатыда ел-жұртына қош-есен бол депті. Бабамыздың рухына мал шалынды, құран оқылды, қазық қағылып белгі қойылды. Енді тау етегіндегі Аралбай қыстағына асықтық. Қараса көз тоятын көркем жер екен. Шығысқа қарасаң, айбынды Арғанаты еңсеңді көтереді, етектегі қалың тал тұлпар жалданып жігеріңді жаниды. Қос қаптал тастақ жота-белмен белін шарт буып, дұшпанына түйілген қарт батырдай әне-міне жөнеп беретіндей. Шалғыны кеудені қағып, шілігі бой балқытып, тобылғысы нар қызылданып жанарыңды жайқалтады. Талды өзектен биікте ескі қора-қопсының сілемі байқалады. Бертінде осында қоныстанған малды ауылдан қалған бірен-саран үйлер де шөгіп біткен. Ал кеңістікте батыр заманының дарабоз даңқы жаңғырығы басылғандай, дала желі гу етіп ұйтқып, тау алқабы сілкініп сала берді. Көрікті жерде, аңсап келген жерде, батырдың табаны тиген киелі жерде ұзақ аялдадық. Тарих бізбен осылай тілдесті, біз осылай қасиетті тарихымызбен табыстық». Сөз соңында айтарымыз, Аралбай батырдың өз кіндігінен туған балаларының бейіттері қазіргі Жаңаарқа ауданының аумағында жоқ. Ал Аралбай Әлібекұлының немерелерінің молалары Жаңаарқа жерінде.
«Аралбай» руы туралы қысқаша бір ауыз сөз
«Аралбай» руы «Арғын-Қуандық-Мойын» ру-тайпасының бір негізгі тармағы болып саналады. Аралбай батырдың төрт әйелінен 11 ұл туған. Аралбай атасынан тоғыз әулет таралады. Үшінші баласы Тотыдан және бесінші ұлы Темірден ұрпақтар жоқ. Сондықтан осы еңбекте «Аралбай» руынан тараған тоғыз ата шежіресі қарастырылған, яғни «Құттыбай», «Жоламан», «Өмір», «Байтоқа», «Бәйтелі (Жәнекең)», «Сәңкібай (Шанаң)», «Жабағы (Танаң)», «Жабық (Бөпең)», «Ботақан-Барақ». Бізге жеткен аңыздар бойынша, кезінде батыр бабамыз жер қайысқан жылқыға өріс іздеп, көктемге қарай сонау қиырдағы Түменге, қар жауа қияндағы Ұлытауға бет түзеген. Сондай алыс сапарлардың бірінде 86 жасында (1686-1772; кейбір деректерде 1685-1778) Ұлытаудағы қыстағында көз жұмыпты. «Рухы осы жерде мәңгі дамыл тауыпты» - дейтін көнекөз, көкірегі ояу аталарымыз.
Дереккөздер
- Аралбай батыр шежіресі. - Астана: Фолиант, 2011. ІSBN 978-601-271-087-8
уикипедия, wiki, кітап, кітаптар, кітапхана, мақала, оқу, жүктеу, тегін, тегін жүктеу, mp3, видео, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, сурет, музыка, seks, ән, фильм, кітап, ойын, ойындар, ұялы, андроид, iOS, apple, ұялы телефон, samsung, iphone, xiomi, xiaomi, redmi, honor, oppo, nokia, sonya, mi, ДК, веб, компьютер, Аралбай батыр туралы ақпарат, Аралбай батыр дегеніміз не? Аралбай батыр сөзі нені білдіреді?
Aralbaj batyr Әlibekuly shamamen 1685 1778 urpagy on bir on ekinshi ataga zhetken ru aty Aralbaj batyr esimimen atalady esimi el auzynda kalgan belgili batyr Argyn tajpasynyn Altaj ruynan tarajdy Aralbaj batyr Najman batyrmen үzengiles dos bolgan Қanzhygaly Bogenbaj batyrdyn Ajbike kejin minezine oraj Kozhek atangan degen karyndasyn algan Odan Өmir degen bir gana ul tugan Aralbajdyn bәjbishesi Ajsa uly zhүz Sikym Zhanys Tole bige atalas adamnyn kyzy bolgan Odan tugan Қuttybaj Zholaman Toty balalary ruly el Syrt Aralbaj atanady Aralbajdyn үshinshi әjeli Tansulu Tanakyzy odan Bajtoka Senkibaj Bәjteli Zhabagy Zhabyktugan Bulardyn әrkajsysy ruly el bir birimen kyz alysuga zhetken Bizge zhetken anyzdar bojynsha kezinde batyr babamyz zher kajyskan zhylkyga oris izdep koktemge karaj sonau kiyrdagy Tүmenge kar zhaua kiyandagy Ұlytauga bet tүzegen Sondaj alys saparlardyn birinde 86 zhasynda 1686 1772 kejbir derekterde 1685 1778 Ұlytaudagy kystagynda koz zhumypty Ruhy osy zherde mәngi damyl tauypty dejtin konekoz kokiregi oyau atalarymyz Қaragandy oblysy Enciklopediya Almaty Atamura 2006 ISBN 9965 34 515 5 lt ref gt Aralbaj batyr kesenesiEskertkish tas Қazak halkynyn tagdyr talajynda erliktin ajbynyn korsetip eldin korgany bolgan tarihi tulgalar shogyryndagy dulygaly batyrlardyn alar orny erekshe Aty anyzga ajnalgan sondaj erzhүrek zhannyn biri XVIII gasyrdagy Қazak elinin zhongarlarga karsy ult azattyk sogysyndagy kornekti kaһarmany Aralbaj batyr Әlibekuly XVII XVIII gasyrlar kazak halkynyn zhauyn birde zhenip birde zhauynan ozi zhenilip otkizgen tolassyz shajkasymen tәuelsizdik үshin zhan alyp zhan bergen erlik kүresimen sipattalady Esim Salkam Zhәngir Қarasaj Koshek Sherubaj batyr zhәne baska batyrlar turaly zhyrlar anyz әngimeler bul tusta zhastyn zhүreginde karttyn esinde edi Aralbaj batyr bir zhagynan osyndaj tendessiz baj ruhani ortada osti Ekinshi zhagynan kozin ashyp korgeni elge үstemdigin zhүrgizgen baskynshy zhaudyn zorlygy men zombylygy boldy Munyn ozi zhүreginde oty bar zhasty tugan elin ata mekenin zhaudan azat etu turaly alys armanga tutas halyk ardak tutkan asyl muratka bastady ata zholyn kuyp batyr boluga kulshyndyrdy Әlibekuly Aralbaj at zhalyn tarta bastaganda Tәuke hannyn batyry bolgan Anyz әngimenin birinde Tәuke han Қanzhygaly Bogenbaj batyrga kalmakka attanamyz kol zhina dep zharlyk beredi Bogenbaj Arkadagy aty shygyp zhүrgen zhas peren batyrlar Altaj Aralbaj men Toka Barganaga sarbaz zhinap tez zhetinder dep sәlem ajtady Ol ekeui Arkadagy konystangan auyl auyldy zhagalap zhigit zhinajdy Tarakty Najmantaj batyrdyn azamat balalary sogysta shejit bolyp batyrdyn kartajyp otyryp kalgan kezi bolsa kerek Aralbaj men Bargana Najmantaj batyrga sokpaj ketsek okpeler sәlem berip batasyn alajyk kosatyn zhigiti bolsa ony korejik dep Najmantajdyn aulyna keledi Balkashtyn nu kamysynyn yktasyna kongan eken Kүzdin kara suygy Batyrga sәlem berip kelgen zhajlaryn ajtady Najmantaj batyr Balalarymnyn bәri kalmaktarmen bolgan kaktygysta kaza bolganyn ozderin bilesinder Өzimnin tүrim mynau On үsh zhasar balam bar sony kosajyn dejdi Batyr ekesi au tojga bara zhatkan zhokpyz sogyska baramyz On үsh zhasar baladan bizge ne pajda batanyzdy berseniz bolady depti Aralbaj men Bargana Қomsynsandar ertpej ak kojyndar Birak menen tugany ras bolsa senderge masyl bolmas dejdi Najmantaj batyr Batyr ata on үshte otau iesi bolganymen zhauga shauyp aruak shakyru buganasy katpagan balaga onaj bolmas Sonsha senim artatyn balanyzdyn ne kasieti bar dejdi Aralbaj Ogan atamyzdyn aruagy kongan ba dep topshyladym Keshe talaj zhorykka mingen kosa zhasasyp kele zhatkan zhalgyz atymdy zholbarys zharyp ketipti Sogan nazalanyp endi meni dalanyn tyshkany da basyngany goj dep nalyp zhatyp kaldym Menin kүjzelgenimdi korgen balam үjden shygyp ketip edi Қamys zhakka ketip bara zhatkan balasyna sheshesi kajda barasyn dese atamnyn atyn zhargan tyshkanga baram depti Barma zhazym kylady degenine konbej ketip kalypty Қatynym Қu kakpas endi kalgan zhalgyzdyn tүbine zhetetin boldyn Anau atamnyn atyn zhargan tyshkandy oltirem dep ketti dep dauys kojdy Shydaj almaj sadagymdy alyp balanyn izimen kamys ishine kirdim Zholbarys atty zhargan zherinen uzamagan eken Artynda kele zhatkan meni bala sezer emes Zholbarys ony korip kujrygyn shapaktap karsy karap zhatyp aldy Anga atylarda pәtshagar sojtedi goj Bala ne kylar eken bajkajyn zholbarys shapsa atyp kalajyn dep sadagymdy kezenip tura kaldym Balam baryp zholbarystyn үstine atsha mindi de kezdigin okpesine sugyp aldy Zholbarysty kozgaltpaj buyp tastagan balamnyn aruagy bar eken dep Қudajga tәube kyldym Ana iluli turgan sonyn terisi depti Najmantaj batyr Sojtip Bajkozy batyrdyn atagy 13 zhasynda kalmaktarmen ajkasta shykkan eken Aralbaj batyr 1726 zhylgy Bulanty 1729 zhylgy Anyrakaj shajkastaryna katyskan Tәuke han olgennen kejin Әbilmәmbet hannyn batyry bolgan Abylaj koldagan Әdebi tarihi derekter men el esinde saktalgan anyz әngimeler Aralbaj batyrdyn bүkil halyktyn ykylasyna bolenip maktanyshka ajnaluy 1727 1742 zhyldardyn shamasy ekendigine megzejdi Қazak halkynyn zhongar baskynshylaryna katarynan birneshe ret katty sokky berip akyry үlken zheniske zhetui osy uakytka sәjkes keledi 1740 zhyly ojrat әskeri Saryarkaga karaj togildi Zhaudy kүtip sakadaj saj otyrgan Abylaj koly karsy shabuylga koshti Birneshe salmakty urystarda zhau kolyn ojsyrata zhengen koldyn basynda Altajlap zhauga karsy shauyp Қazak tuyn zhogary kotergen Aralbaj Қyzylkurt Niyaz Sherubaj Tauasar batyrlarga riza bolgan tobe bi Tolenin Argyn bolsan Altaj bol dep shyn zhүreginen bata beretini osy zholy bolsa kerek Zhenis eki zhakty bolyp zhatty Kүzde sayabyrlagan tәrizdi bolgan urys akpan ajynda Қaldan Serennin үlken uly Lama Dorzhi bastagan otyz myndyk ojrat sherigi zholdagynyn bәrin zhajpap zhogary karaj zhylzhi tүsti Қandy shajkas kystan ozyp zhazga ulasty Қysky majdanda Esil men Tobylga dejin urys zhalgasyp zhatty Bul uakytta Altaj zhigitterine kolbasy bolgan Aralbaj neshe tүrli kiyankesti sogystarda aty shygyp Lama Dorzhidin bir kolyn tas talkan etedi Aralbajdyn inisi Toles Tiles te batyr bolgan Ol 1725 zhyldary tugan Bajkozy batyrdyn tәrbiesinde bolgan 1745 zhyly Қalmaktyn hany Қaldan Seren olgennen kejin Zhongar handygyna ie bolgan Lama Dorzhi kazak eline shapkynshylykty kajta bastajdy Osy kezdegi kalmaktarmen bir sogysta 1745 zhyly Toles Tiles batyr kaza bolady Tolesten Tilesten Tajlak zhalgyz tuady Odan onip osken balalar bolgan Olar bir el bolyp Alatau asyp sol zhakta үrim butak zhajyp turyp zhatyr degen derekter bar Olardy әzirshe eshkim bilmejdi Toles Tiles kaza bolgan son onyn әjelin Aralbaj batyr alady Odan Barak Botakan Barak dүniege keledi Botakan Baraktyn kejingi urpagy 30 40 shanyraktan askan emes Baraktan taragan Smajyluly Rakyzhan askan sheber zerger molda bolgan Қuanyshov Shәkizhan miliciya polkovnigi Sarysu audanynyn tungysh miliciya bastygy bolgan Aralbaj batyrdyn balasy Bәjteli batyr 1729 zhyly tugan 1799 zhyly kajtys bolgan Bәjteli Tarakty Bajkozy batyrdyn shәkirti үzengiles serigi bolgan Zhanama aty Zhәneken dep atalady Bәjteli kalmaktyn Ajmanak batyryn zhekpe zhekte zhengen Ajmanakty attan kulatkan zherdegi tau Imanak atanyp ketken Aralbaj batyrdyn bәjbishesi Ajsa Ұly zhүz Үjsinnin Dulatynan tarajtyn Sikym Zhanys ruynan Tole bige atalas adamnyn kyzy bolgan Odan tugan Қuttybaj Zholaman Toty balalary ruly el Syrt Aralbaj nemese Ajsa atangan Aralbaj Қanzhygaly Bogenbaj batyrdyn Ajbike kejin minezine oraj Kezhek atagan degen karyndasyn algan Odan Өmir degen bir ul tugan Әjgili Өmiruly Kenzhe atbegi 1778 zhyly tuyp 1862 zhyly kajtys bolgan Kenzhenin bәjbishesi Қarabas uzatylganda әkesi kyzyna Қarakesek Қara ruynyn bir bajynan kalap algan zhүjrik torylardyn tukymynan bir besti ajgyr mingizedi Ol torynyn tukymy shetinen zhүjrik bolyp Kenzhetory atalady Kenesarynyn karyndasyn algan Batyrbaj tore Қyzyltaudyn teristik betindegi Zhalgyzagash degen kystagyn Kenzhege bir zhүjrik at pen bir kyran bүrkitke satkan Kenzhemen kuda bolyp Nurkүmis degen karyndasyn Kenzhenin Bajsalbaj degen ekinshi ulyna uzatkan Batyrbaj sultannyn Kenzhemen aralasuynyn basty sebebi Kenzhe torylardyn zhүjriktigine kyzykkannan edi Kenzhe tek zhүjrik attardyn iesi gana emes askan synshy atbegi bolgan Kenzhetorydan taragan zhүjrikterdi karyndasy Қaky ekeui zharatyp baptap bәjgiden keltirgen Aralbajdyn nemeresi Kenzhenin әjeli Қarabas bәjbishe ote korikti akyldy adam bolgan Kenzhe men Қarabastan Dos Bajsalbaj Berdi Ardabaj degen tort ul tugan Қarabas stansasy sol kisinin mazary үstinen otken temirzhol bojynda Қarabas atymen atalgan Dini sauaty mol Islam dinin uagyzdaushy Ardabaj molda Kenzheuly 1801 zhyly tuyp 1874 zhyly kajtys bolgan Kenzhenin үlken balasy Dos Tүrkistan Pishpek Tokpak zhagyna kire tartyp sauda sattyk zhүrgizedi eken Kenzhe kishi uly Ardabajdy 9 zhasynda үlken balasyna ertip Tүrkistandagy Қarnak medresesine zhiberedi Ardabaj ol medresede 6 zhyl okyp eline keledi Kelisimen auyl balalaryn okytuga kirisedi Odan Bajsalbajdyn Mәndibajy Berdinin Қali Ybyrajym degen balalary ozinin Nurtaza Zariya Әubәkir Iliyas degen balalary okygan Osylardyn ishinde Mәndibaj men Әubәkir zhaksy okyp olar da kejin iri molda bolgan Ardabajdan Aralbaj Өtebaj bolystyn nemeresi Ajkyshbajuly Zhәkesh kalpe okygan Osy Ardabajdan sabak algan Mәndibaj iri molda bolyp Shakkan Ahmetti okytsa Shakkan Ahmet kazhynyn shәkirtteri Altaj Қarpyktyn barlyk auyldarynda bolgan Kerej Turlybekke as beriledi dep sauyn ajtylganda 70 ke kelgen Kenzhe atyn zharatyp bәjgege kosuga zhiberedi Kerej Turlybektin asy 1848 zhyly Қyzylzhardagy Petropavl Belkaragan degen zherde berilgen Onyn asyna zheti duan el shakyrylgan Attyn adamnyn at turmannyn suluyna bәjge zhariyalanady Alsaj Қonakbajdyn Қarakulak aty at suluy bolyp Tarakty Sagal adam suluy bolyp er turman sululygynan Kenzhenin altyn eri bas bәjge alady Ol erdi Қyrgyz Zhүzbaj degen usta sokkan 560 attan Kenzhetory birinshi bolyp keledi Ogan Kenzhenin үlken uly Dostan tugan 13 zhastagy Elbaj minip shapkan eken Elbaj Aralbaj batyrdyn үlken әjeli Ajsadan tugan syrt Aralbaj atanatyn Nurabaj Akzhigit Mәme Zhidebaj Sary Baka batyr Sargaldak Bozdak Tobet auyldarynyn bii bolgan Elbaj tisinin kany tiylmagan son Sajdaly ruynyn kozhasy Әbdirejim kozhany shakyrtady Қozha korip zhiberip Azhal tamyrynyn auzy ashylgan eken kamdaryndy zhasaj berinder dep em koldanbapty Elbaj bir tәulikke zhetpej kajtys bolypty Қazirgi Aktasty su kojmasynyn zhanyndagy Tileke atalatyn shoshak molanyn kasyndagy kop korymga zherlengen Aralbaj batyrdyn үshinshi әjeli Tansulu Tama Әlim Zhәgiden tarajtyn Zhabal ruynyn kyzy Tansuludan Bajtoka Sәnkibaj Bәjteli Zhәneken Zhabagy Tanan Zhabyk Bopen degen uldar tugan Қazir bulardyn әrkajsysy ruly el Barlygyn kosyp Tansulu dep atajdy Atakty Bajtoka bi 1727 1776 osy Aralbaj batyrdyn kishi әjeli Tansuludan tugan Bekshe Bajdaly bimen nemere kurdas Bul kisi de tura sheshetin Abylaj hannyn tura bilerinin biri bolgan Agajyn arasyndagy kaktygystardy boldyrmaj kara kyldy kak zharyp әdildigin ajtatyn bolgan Bajtoka otyrgan zherde Bajdaly bilikke aralaspagan Agyn sudaj akyn Bajdaly kop sojlep bara zhatsa Bajtoka karys karys degende үndemej otyryp kalady eken Ishken tamagynda tazalyk bolmasa kozinen basyr bolyp zhatyp kalady eken Bul kasiet Bajtokanyn nemeresi Қosybajdan tugan Kettebekke auyskan Ol kisi zholaushy shykkanda shaj kajnatatyn sudy ozine belgili bulaktan taza sudy torsykka kujdyryp ala zhүredi eken Ұlytauda Aralbaj degen ozen bar Sonyn bastau alatyn tusynda Aralbaj batyrdyn kone ziraty saktalyp kalgan Songy zhyldary osyny rastajtyn muragat derekteri tabyldy Resej imperiyasynyn Zherge ornalastyru zhәne zher sharuashylygy bas baskarmasynyn arnajy tapsyrmasymen 1908 1909 zhyldary Kokshetau men Erejmen Atasu men Sarysu Torgaj men Ұlytau onirin sharlap tau tas ozen kol tarihi ataular men konystardy tүgel zerttegen tau ken inzheneri A Kozyrevtin Gidrologicheskoe opisanie vazhnoj chasti Akmolinskoj oblasti degen enbeginde Ұlytaudan Arganatyga karaj kosiletin zhazykta Aralbaj ozeni agyp zhatkany sonyn bastau alatyn tusynda Aralbaj degen adamnyn ziraty bar ekeni anyk zhazylgan Orys zertteushisi enbegindegi osynau kundy tarihi derekterge sүjene otyryp Aralbaj batyrdyn belgili urpaktary batyrdyn songy ayaldagan zherine baryp әlgi ozen men ziratty kozben korgenderin erekshe sezimmen bylaj bayandajdy Bizder Ұlytauga ilikkennen Aralbaj batyr hakyndagy shyndykka keneldik Қazaktyn myna aruakty tauy men osynau ulangajyr olke bagzydan Argyn ata urpagynyn mekeni emes pe dedi karsy algan torge ozdyrgan kariyalar Sol Argynnyn artyk tugan asyly Altajdan shykkan baһadүr Aralbaj batyrdyn ziraty osynda Ұlytau audanynyn ortalygynda osy sozge arkalanyp konyp shyktyk ta ertenine olke tarihynan habary mol Tokan aksakal men Ajbas kudamyzdyn bastauymen Arganatyny bagyt aldyk Dalanyn kiyn zholymen seksen shakyrymnan astam zhүrgen son karsy aldymyzdan Aralbaj ozeni degen belgi korindi Bagzydan aruakty batyr atyndagy ozen osy arada zholdy kesip otedi eken Өlgenimiz tirilip oshkenimiz zhangandaj boldy Shildenin ystygynda shilingirlengen ozen batyr gumyr keshken zamanynan kalgan kүn kozinde san zhyldar konergen kүmis beldeudej sozylyp tan әuletindegi solgyn sәulemen әlsiz tolkyndanady Aralbaj ziraty bul zherden kashyk emes dedi zhol bastagan kariya Endi solardy koruge asygyp turgan shygarsyndar Қozgalajyk Dalanyn kara zholy birde belden bel kuady birde saj salaly zhazykty kezip ketedi Kop uzamaj buryngy Shenber kensharynyn Үngirli auylyna zhettik Babamyzdyn ziraty osy zherden karga attam gana eken Sogan bastap kelgen Bүrkit degen azamat taudyn targyl tasynan kalangan tort buryshty bejitti osy mannyn eli bayagydan Argynnyn Altaj butagynan shykkan Aralbaj batyrdyn tamy dejtinin ajtty Үlken әkem bala kezimnen osy zirattyn basyna ertip әkelip Aralbaj batyrdyn aruagyna kuran bagyshtajtyn dedi Zirat zherge birshama shokkenimen asa buzyla kojmagan Bir buryshy kulapty tort kulagyna kojylgan ak tastardyn biri bar biri zhok Әuelde әlde tereze әlde esik bolgan mandajshaly tusynan bүginde bala gana kirip shyga alady Zhapsarlana salyngan tas zirat ta osy shamada saktalgan Ony Bүrkit Aralbaj batyrga ergen tuystarynyn biriniki dep toktady Manajda kulpytas sekildi belgisi bar birneshe tas kabyr zhatyr Қalanbagan үjilgen targyl tastar sonau Sak pen Ғun zamanynan habar beretindej Batys bettegi alasa tobenin үzikteri osyndaj zirattarga toly Kelgen el kuanyshtan tolkydy tolkydy da tebirendi Tolkymaska bolmajtyn da edi Bul zherde atakty Әz Tәukeden bastalatyn kүreske de erlikke de eldikke de toly uly tarihtyn tegeurindi tulgasy dankty batyr bajyzdap zhatyr edi Sol aruakty batyrmen birge kiyn da tagdyrly tarihtyn ozi de tunyp turgandy Kokirekte koship ketken kop zhyldar kүmbirledi Aralbaj batyrdyn kozge erligimen erte tүsken zhas batyrdyn Үsh Zhүzdin basyn algash koskan Әz Tәukenin senimine enip Kanzhygaly kart Bogenbajdyn әkesi Akshamen birge otkergen zhoryktary kejin Bogenbajdyn ozimen tize kosyp Edilden beri askan kazaktardy Tүmenge dejin kugany 1726 zhyly Bulantyda 1729 zhyly Anyrakajda 1740 zhyly Saryarkada Zhongardyn kalyn kolyna Altajlap atoj salgany kokejde zhangyrykty Arkanyn Niyaz Bajgozy Sherubaj Tauasar syndy zhojkyn batyrlaryn Abylajga bastap baryp osy eren toppen birge zhau kazak dalasyn tastap kashkansha attan tүspegen kaһarman ozindej Zhotaly Arganatyda el zhurtyna kosh esen bol depti Babamyzdyn ruhyna mal shalyndy kuran okyldy kazyk kagylyp belgi kojyldy Endi tau etegindegi Aralbaj kystagyna asyktyk Қarasa koz toyatyn korkem zher eken Shygyska karasan ajbyndy Arganaty ensendi koteredi etektegi kalyn tal tulpar zhaldanyp zhigerindi zhanidy Қos kaptal tastak zhota belmen belin shart buyp dushpanyna tүjilgen kart batyrdaj әne mine zhonep beretindej Shalgyny keudeni kagyp shiligi boj balkytyp tobylgysy nar kyzyldanyp zhanaryndy zhajkaltady Taldy ozekten biikte eski kora kopsynyn silemi bajkalady Bertinde osynda konystangan maldy auyldan kalgan biren saran үjler de shogip bitken Al kenistikte batyr zamanynyn daraboz danky zhangyrygy basylgandaj dala zheli gu etip ujtkyp tau alkaby silkinip sala berdi Korikti zherde ansap kelgen zherde batyrdyn tabany tigen kieli zherde uzak ayaldadyk Tarih bizben osylaj tildesti biz osylaj kasietti tarihymyzben tabystyk Soz sonynda ajtarymyz Aralbaj batyrdyn oz kindiginen tugan balalarynyn bejitteri kazirgi Zhanaarka audanynyn aumagynda zhok Al Aralbaj Әlibekulynyn nemerelerinin molalary Zhanaarka zherinde Aralbaj ruy turaly kyskasha bir auyz soz Aralbaj ruy Argyn Қuandyk Mojyn ru tajpasynyn bir negizgi tarmagy bolyp sanalady Aralbaj batyrdyn tort әjelinen 11 ul tugan Aralbaj atasynan togyz әulet taralady Үshinshi balasy Totydan zhәne besinshi uly Temirden urpaktar zhok Sondyktan osy enbekte Aralbaj ruynan taragan togyz ata shezhiresi karastyrylgan yagni Қuttybaj Zholaman Өmir Bajtoka Bәjteli Zhәneken Sәnkibaj Shanan Zhabagy Tanan Zhabyk Bopen Botakan Barak Bizge zhetken anyzdar bojynsha kezinde batyr babamyz zher kajyskan zhylkyga oris izdep koktemge karaj sonau kiyrdagy Tүmenge kar zhaua kiyandagy Ұlytauga bet tүzegen Sondaj alys saparlardyn birinde 86 zhasynda 1686 1772 kejbir derekterde 1685 1778 Ұlytaudagy kystagynda koz zhumypty Ruhy osy zherde mәngi damyl tauypty dejtin konekoz kokiregi oyau atalarymyz DerekkozderAralbaj batyr shezhiresi Astana Foliant 2011 ISBN 978 601 271 087 8Bul zhana makalanyn bastamasy Bul makalany tolyktyryp damytu arkyly Uikipediyaga komektesuinizdi surajmyz
