Айтбай мешіті
Айтбай мешіті – Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген сәулет ескерткіші.
| Айтбай мешіті | |
 | |
| Ел |
|
|---|---|
| Қала | Қызылорда |
| Статусы | Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіші |
| Ағымы | суннизм |
| МДБ |
|
| Сәулетшісі | Ысқақ пен Қамал |
| Құрылысы | 1878 жылы |
| Көлемі | 16х12 м |
| Картада орналасуы | |
| | |
Координаттар: 44°50′21″ с. е. 65°29′36″ ш. б. / 44.83917° с. е. 65.49333° ш. б. (G) (O) (Я)
Орналасқан жері
Қызылорда қаласы, Сәтпаев көшесі, 18.
Тарихи деректер
ХІХ ғасырдың 70-жылдары Перовскіде мешіттер құрылысы қарқынды жүргізіле бастайды. Қысқа мерзімде Ақмешітте қазақ, өзбек, татар мешіттері бой көтереді. Солардың қатарында 1878 жылы Айтбай қажы Балтабайұлының бастамасымен Әулиеата шеберлері Ысқақ пен Қамал құрылысын жүргізген мешіт болды. Мешіт құрылысына Айтбай қажы 40 мың рубль қаржы шығарса, қалған шығынын жергілікті тұрғындар көтерген.
Кеңес билігі кезінде мешіт ғимараты әртүрлі қызмет атқарды: 1950 жылдары кинотеатр ретінде пайдаланылса, кейін ол жерге мектеп-интернат, 1970-1971 жылдары тігін цехы, одан кейін МҒҚҚКШ "Қызылорда қалпына келтіру" мекемесі орналастырылды. Ал қазіргі таңда ғимаратқа мешіт мәртебесі қайтарылған.
Ескерткішті "Қазақ жобалау-қалпына келтіру институты" зерттеп, 1980 жылы мешітті толық қалпына келтіру-жөндеу жобасын жасайды.
Мешіт сипаты
Ғимарат тікбұрышты жоспарда күйдірілген кірпіштерден тұрғызылған, көлемі 16х12 м. Іргетасы да дәл осындай кірпіштерден қаланған. Негізінің тереңдігі 1,70 м, ені 0,90 м. Мешіт ішкі қабырға арқылы намаз оқу залына және вестибюльге бөлінген. Залдың ортасында темір жабындысымен жабылған, шатырға қарай жоғарылайтын күмбез кеңістігі орналасқан. Ғимарат сыланып, әктелген, төбесі боялған. Мешіттің қасбеті, әсіресе, михрабы бар батыс қасбеті, кірпіштермен айшықты қаланып сәнделген, Бұл қасбет белдеушелер, карниздер, пилястрлер сияқты көлденең және тігінен қолданылатын элементтердің әрекеттестіктерінен құралған симметриялы маңдай алды композиция түрінде шешімін тапқан. Қабырғаның беткі жағы пилястрмен бес бөлікке бөлінген: орталық және одан әр жаққа екіден бөлінген. Орталық бөлігіне жақын тұрған бөліктер шеткілеріне қарағанда тар болып келген. Орталық бөлік көркем безендірілген. Оның төменгі бөлігінде қабырғадан шығыңқы түрде орналасқан "көп қырлы" михраб, ал жоғарғысында – картуштармен безендірілген аттик орналасқан. Қалған бөліктер бірдей безендірілген. Олар михраб деңгейінде шығыңқы кірпіштерден сәулелі арка түрінде аяқталған жапсырма "жиектемеулермен" безендірілген. Жоғарғы жағында олар кіші қуыстармен "тігіс" түрінде безендірілген таспалы өрнектермен көмкерілген. Пилястрлер кронштейн-сухариктер түріндегі сәндік элементтері бар жіңішке көлденең шығыңқылармен және ернеулермен айшықталған.
Ескерткіш "кірпіш стилін" жақсы пайдаланудың бірден-бір үлгісі болып табылады. Мешіт ежелгі мұсылман діни-сәулет өнерінен өзгеше түрде салынған.
Нысан – мұсылмандық діни рәсімдер жүргізетін ежелгі, қасиетті ескерткіштердің бірі болып саналады. Мешіт құрылысында ислам сәулет өнерінде сирек кездесетін стиль пайдаланылған. Айтбай мешітіне діни мерекелерде (ораза, құрбан айт және жұма намаздарда) жылына шамамен 1000-ға жуық адам келеді. Мешітте намаз оқитын орын, асхана бар және имамдар да қызмет етеді. Ал мешіттің ауласында, солтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс жағында қызмет және тұрғын бөлмелері де бар.
Галерея
-
![image]()
Күзету туралы тақтасы ҚазКСР кезінен -
![image]()
Ғимараттың қасбеті - тарихи қалау -
![image]()
Мешітке кіру
Әдебиеттер
- Айтбай мешіті // Алтайдан Каспийге дейін. Қазақстанның табиғи, тарихи және мәдени ескерткіштері мен көрнекті орындарының атласы. 3 томдық. – Алматы, 2011. – Т. 2. – 728 б. – Б. 652–653.
- Байтенов Е., Әбдібаев Ш. Айтбай мешіті // Қазақстан Республикасының тарихи және мәдени ескерткіштерінің жинағы. Қызылорда облысы. – Алматы: Аруна, 2011. – 504 б. – Б. 53–54.
- Боздақова Ш. Айтбай мешіті // «Сыр елі» Қызылорда облысы: Энциклопедия / Бас ред. Б.Ғ. Аяған. – Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2005. – 544 б. – Б. 76.
- ХІХ ғ. ортасы – ХХ ғ. басындағы халық ағарту ісі мен Сыр өңірінің рухани өмірі // Қызылорда / Б. Кәрібозұлы, М. Аңсатова, У. Ибраев. – Астана: «Фолиант» баспасы, 2015. – 304 б. – Б. 126–133.
Дереккөздер
- Қазақстанның киелі орындарының географиясы: Табиғат, археология, этнография және діни сәулет өнері нысандарының тізілімі / Жалпы редакциясын басқарған ҚР ҰҒА академигі Байтанаев Б.Ә. – Алматы: Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институты, 2017 – 1-шығарылым. – 904 б. ISBN 978-601-7312-78-7
уикипедия, wiki, кітап, кітаптар, кітапхана, мақала, оқу, жүктеу, тегін, тегін жүктеу, mp3, видео, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, сурет, музыка, seks, ән, фильм, кітап, ойын, ойындар, ұялы, андроид, iOS, apple, ұялы телефон, samsung, iphone, xiomi, xiaomi, redmi, honor, oppo, nokia, sonya, mi, ДК, веб, компьютер, Айтбай мешіті туралы ақпарат, Айтбай мешіті дегеніміз не? Айтбай мешіті сөзі нені білдіреді?
Ajtbaj meshiti Respublikalyk manyzy bar tarih zhәne mәdeniet eskertkishterinin memlekettik tizimine engen sәulet eskertkishi Ajtbaj meshitiEl ҚazakstanҚalaҚyzylordaStatusyRespublikalyk manyzy bar tarih zhәne mәdeniet eskertkishiAgymysunnizmMDBҚMDBSәuletshisiYskak pen ҚamalҚurylysy1878 zhylyKolemi16h12 mKartada ornalasuyAjtbaj meshiti Қazakstan Koordinattar 44 50 21 s e 65 29 36 sh b 44 83917 s e 65 49333 sh b 44 83917 65 49333 G O Ya Ornalaskan zheriҚyzylorda kalasy Sәtpaev koshesi 18 Tarihi derekterHIH gasyrdyn 70 zhyldary Perovskide meshitter kurylysy karkyndy zhүrgizile bastajdy Қyska merzimde Akmeshitte kazak ozbek tatar meshitteri boj koteredi Solardyn katarynda 1878 zhyly Ajtbaj kazhy Baltabajulynyn bastamasymen Әulieata sheberleri Yskak pen Қamal kurylysyn zhүrgizgen meshit boldy Meshit kurylysyna Ajtbaj kazhy 40 myn rubl karzhy shygarsa kalgan shygynyn zhergilikti turgyndar kotergen Kenes biligi kezinde meshit gimaraty әrtүrli kyzmet atkardy 1950 zhyldary kinoteatr retinde pajdalanylsa kejin ol zherge mektep internat 1970 1971 zhyldary tigin cehy odan kejin MҒҚҚKSh Қyzylorda kalpyna keltiru mekemesi ornalastyryldy Al kazirgi tanda gimaratka meshit mәrtebesi kajtarylgan Eskertkishti Қazak zhobalau kalpyna keltiru instituty zerttep 1980 zhyly meshitti tolyk kalpyna keltiru zhondeu zhobasyn zhasajdy Meshit sipatyҒimarat tikburyshty zhosparda kүjdirilgen kirpishterden turgyzylgan kolemi 16h12 m Irgetasy da dәl osyndaj kirpishterden kalangan Negizinin terendigi 1 70 m eni 0 90 m Meshit ishki kabyrga arkyly namaz oku zalyna zhәne vestibyulge bolingen Zaldyn ortasynda temir zhabyndysymen zhabylgan shatyrga karaj zhogarylajtyn kүmbez kenistigi ornalaskan Ғimarat sylanyp әktelgen tobesi boyalgan Meshittin kasbeti әsirese mihraby bar batys kasbeti kirpishtermen ajshykty kalanyp sәndelgen Bul kasbet beldeusheler karnizder pilyastrler siyakty koldenen zhәne tiginen koldanylatyn elementterdin әrekettestikterinen kuralgan simmetriyaly mandaj aldy kompoziciya tүrinde sheshimin tapkan Қabyrganyn betki zhagy pilyastrmen bes bolikke bolingen ortalyk zhәne odan әr zhakka ekiden bolingen Ortalyk boligine zhakyn turgan bolikter shetkilerine karaganda tar bolyp kelgen Ortalyk bolik korkem bezendirilgen Onyn tomengi boliginde kabyrgadan shygynky tүrde ornalaskan kop kyrly mihrab al zhogargysynda kartushtarmen bezendirilgen attik ornalaskan Қalgan bolikter birdej bezendirilgen Olar mihrab dengejinde shygynky kirpishterden sәuleli arka tүrinde ayaktalgan zhapsyrma zhiektemeulermen bezendirilgen Zhogargy zhagynda olar kishi kuystarmen tigis tүrinde bezendirilgen taspaly ornektermen komkerilgen Pilyastrler kronshtejn suharikter tүrindegi sәndik elementteri bar zhinishke koldenen shygynkylarmen zhәne erneulermen ajshyktalgan Eskertkish kirpish stilin zhaksy pajdalanudyn birden bir үlgisi bolyp tabylady Meshit ezhelgi musylman dini sәulet onerinen ozgeshe tүrde salyngan Nysan musylmandyk dini rәsimder zhүrgizetin ezhelgi kasietti eskertkishterdin biri bolyp sanalady Meshit kurylysynda islam sәulet onerinde sirek kezdesetin stil pajdalanylgan Ajtbaj meshitine dini merekelerde oraza kurban ajt zhәne zhuma namazdarda zhylyna shamamen 1000 ga zhuyk adam keledi Meshitte namaz okityn oryn ashana bar zhәne imamdar da kyzmet etedi Al meshittin aulasynda soltүstik batys zhәne ontүstik shygys zhagynda kyzmet zhәne turgyn bolmeleri de bar GalereyaKүzetu turaly taktasy ҚazKSR kezinen Ғimarattyn kasbeti tarihi kalau Meshitke kiruӘdebietterAjtbaj meshiti Altajdan Kaspijge dejin Қazakstannyn tabigi tarihi zhәne mәdeni eskertkishteri men kornekti oryndarynyn atlasy 3 tomdyk Almaty 2011 T 2 728 b B 652 653 Bajtenov E Әbdibaev Sh Ajtbaj meshiti Қazakstan Respublikasynyn tarihi zhәne mәdeni eskertkishterinin zhinagy Қyzylorda oblysy Almaty Aruna 2011 504 b B 53 54 Bozdakova Sh Ajtbaj meshiti Syr eli Қyzylorda oblysy Enciklopediya Bas red B Ғ Ayagan Almaty Қazak enciklopediyasy 2005 544 b B 76 HIH g ortasy HH g basyndagy halyk agartu isi men Syr onirinin ruhani omiri Қyzylorda B Kәribozuly M Ansatova U Ibraev Astana Foliant baspasy 2015 304 b B 126 133 DerekkozderҚazakstannyn kieli oryndarynyn geografiyasy Tabigat arheologiya etnografiya zhәne dini sәulet oneri nysandarynyn tizilimi Zhalpy redakciyasyn baskargan ҚR ҰҒA akademigi Bajtanaev B Ә Almaty Ә H Margulan atyndagy Arheologiya instituty 2017 1 shygarylym 904 b ISBN 978 601 7312 78 7
