Абақ Керей Ережесі
Абақ Керей Ережесі– қазақтың дәстүрлі ғұрыптық заңы. Ресей мемлекетінің қол астына кірмеген, дәстүрлі әдет-ғұрпынан ажырамаған қазақтардың бір бөлігі ұстанған құқықтар жинағы. Моңғолия ғылым академиясының тарих ғыл.-зерт. ин-ты қорынан табылған. 1996 ж. тұңғыш ғыл. айналымға түсікен.
Бұл заң жинағын түркітанушы ғалым С.Қаржаубайұлы Монғолияның орталық мұрағатынан алып, көне ұйғыр тілінде жазылған құжатты қазақшаға аударыпты. Ереже 17 тармақ, 35 баптан тұрады және екі бастаудан нәр алған болу керек: біреуі – қазақтың ежелден қалыптасқан әдет-нышандары, екіншісі – шариғаттың кейбір қағидалары. Мұнда қазақтың әдеттері басым екені сөзсіз. Бұл құжаттың қазақ халқының құқық тарихын зерттеуге өте қажет дерек екеніне күмәндануға болмайды. Және оның тағы бір ерекшелігі, ол – орыс патшалығына қарамаған қазақтың ұстанған құқықтық жинағы екендігінде.
Ереже былай басталады: «Біздің 12 керей тайпасы (Абақ Керей 12 атаға бөлінеді – Қ.Қ.) қазақтың үш жүзінің Орта жүзінен тарайды. Ал Кіші және Ұлы жүз қазақтары бұл кездері орыстың қол астына қараған», болып басталатын ережедегі «Абақ Керейдің Құлыбек, Ақтай, Құтымжар (Қожамжар), Көкен, Бисенбай, Өсер зәңгі, Тұрым қатарлы 12 адамы бас қосып, мал (қой) сойып, жатар орнын сайлап (дайындап) көпшілік қауымды жинай отырып, Мұхаммед (мұсылман) дінін негізге алып, 12 Абақ Керей қазағының ұстанатын заңын жасауды жоспарлапты» .
Сонымен үшінші тарау үйлену, некеге отыру жайлы. Мұнда Абақ Керейдің өз ішінде қыз алып, қыз беруіне ұлықсат етілген. Тек он екі атаның әрқайсысы өзара некеге отырмаса болғаны. Ереженің он үш бабы осы тармақтың ішіне кіреді.
Төртінші тармақта аталған сыйлы адамдардың қонаққа баруы жайында жазылған. Аталған меймандарды ықылас-ниетіңізбен қонақ қылып күтпесеңіз, айып төлейді екенсіз. Айып мөлшері де аз емес – алды сексен екі қойдан.
Келесі бір тармақ дін, молда, қожалар турасында. «Дін адамдары нағыз Мұхаммедтің үмбеті, дінді уағыздау барысында оларға қарсы бөгет, тосқауыл жасаған адамдар кездессе, оны ауыр қылмыс санап, айыппен жазалау керек» делінген.
Ережеге бөгдені мұқату, жәбірлеу турасында, несие, қарыз талап ету және қорлық, зинақорлық, жесір хақында, егіндік, шабындық жайындағы тармақтар да енген. Ең қызығы, мұнда соңғы жындану хақында дейтін тармақ та бар. Адамның емес, малдың, иттің жындануы, әрине. Тебеген атыңыз байқаусызда біреуді жазым қылса я құтырған итіңіз қауып алса да айыптан құтылмайды екенсіз. Жаза жүктету ашық жүргізілді, қандай да бір қаулы-қарар, құжат жазып қалдырылмайды. Би жалғыз өзі ғана қылмыскерді тергеп, үкім шығарады. Бидің шешімімен айып жүктелген қылмыскерге құн төлеткен, дүре соққан, ұрлық істесе саусақтарын кесіп тастау сияқты жаза берген. Осы айыптардың ішінде ең жеңілі қамшымен дүре соғу. Ол қылмысты деп есептелген адамды көптің алдына жалаңаштап шығарып, 40, 50, 80, 100 рет дүрелеу. Жасаған қылмысына қарай дүре санын би өзі белгілейтін болған.
Дереккөздер
- А 31 Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х
| Бұл мақалада еш сурет жоқ. Мақаланы жетілдіру үшін қажетті суретті енгізіп көмек беріңіз. Суретті қосқаннан кейін бұл үлгіні мақаладан аластаңыз.
|
уикипедия, wiki, кітап, кітаптар, кітапхана, мақала, оқу, жүктеу, тегін, тегін жүктеу, mp3, видео, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, сурет, музыка, seks, ән, фильм, кітап, ойын, ойындар, ұялы, андроид, iOS, apple, ұялы телефон, samsung, iphone, xiomi, xiaomi, redmi, honor, oppo, nokia, sonya, mi, ДК, веб, компьютер, Абақ Керей Ережесі туралы ақпарат, Абақ Керей Ережесі дегеніміз не? Абақ Керей Ережесі сөзі нені білдіреді?
Abak Kerej Erezhesi kazaktyn dәstүrli guryptyk zany Resej memleketinin kol astyna kirmegen dәstүrli әdet gurpynan azhyramagan kazaktardyn bir boligi ustangan kukyktar zhinagy Mongoliya gylym akademiyasynyn tarih gyl zert in ty korynan tabylgan 1996 zh tungysh gyl ajnalymga tүsiken Bul zan zhinagyn tүrkitanushy galym S Қarzhaubajuly Mongoliyanyn ortalyk muragatynan alyp kone ujgyr tilinde zhazylgan kuzhatty kazakshaga audarypty Erezhe 17 tarmak 35 baptan turady zhәne eki bastaudan nәr algan bolu kerek bireui kazaktyn ezhelden kalyptaskan әdet nyshandary ekinshisi sharigattyn kejbir kagidalary Munda kazaktyn әdetteri basym ekeni sozsiz Bul kuzhattyn kazak halkynyn kukyk tarihyn zertteuge ote kazhet derek ekenine kүmәndanuga bolmajdy Zhәne onyn tagy bir ereksheligi ol orys patshalygyna karamagan kazaktyn ustangan kukyktyk zhinagy ekendiginde Erezhe bylaj bastalady Bizdin 12 kerej tajpasy Abak Kerej 12 ataga bolinedi Қ Қ kazaktyn үsh zhүzinin Orta zhүzinen tarajdy Al Kishi zhәne Ұly zhүz kazaktary bul kezderi orystyn kol astyna karagan bolyp bastalatyn erezhedegi Abak Kerejdin Қulybek Aktaj Қutymzhar Қozhamzhar Koken Bisenbaj Өser zәngi Turym katarly 12 adamy bas kosyp mal koj sojyp zhatar ornyn sajlap dajyndap kopshilik kauymdy zhinaj otyryp Muhammed musylman dinin negizge alyp 12 Abak Kerej kazagynyn ustanatyn zanyn zhasaudy zhosparlapty Sonymen үshinshi tarau үjlenu nekege otyru zhajly Munda Abak Kerejdin oz ishinde kyz alyp kyz beruine ulyksat etilgen Tek on eki atanyn әrkajsysy ozara nekege otyrmasa bolgany Erezhenin on үsh baby osy tarmaktyn ishine kiredi Tortinshi tarmakta atalgan syjly adamdardyn konakka baruy zhajynda zhazylgan Atalgan mejmandardy ykylas nietinizben konak kylyp kүtpeseniz ajyp tolejdi ekensiz Ajyp molsheri de az emes aldy seksen eki kojdan Kelesi bir tarmak din molda kozhalar turasynda Din adamdary nagyz Muhammedtin үmbeti dindi uagyzdau barysynda olarga karsy boget toskauyl zhasagan adamdar kezdesse ony auyr kylmys sanap ajyppen zhazalau kerek delingen Erezhege bogdeni mukatu zhәbirleu turasynda nesie karyz talap etu zhәne korlyk zinakorlyk zhesir hakynda egindik shabyndyk zhajyndagy tarmaktar da engen En kyzygy munda songy zhyndanu hakynda dejtin tarmak ta bar Adamnyn emes maldyn ittin zhyndanuy әrine Tebegen atynyz bajkausyzda bireudi zhazym kylsa ya kutyrgan itiniz kauyp alsa da ajyptan kutylmajdy ekensiz Zhaza zhүktetu ashyk zhүrgizildi kandaj da bir kauly karar kuzhat zhazyp kaldyrylmajdy Bi zhalgyz ozi gana kylmyskerdi tergep үkim shygarady Bidin sheshimimen ajyp zhүktelgen kylmyskerge kun toletken dүre sokkan urlyk istese sausaktaryn kesip tastau siyakty zhaza bergen Osy ajyptardyn ishinde en zhenili kamshymen dүre sogu Ol kylmysty dep eseptelgen adamdy koptin aldyna zhalanashtap shygaryp 40 50 80 100 ret dүreleu Zhasagan kylmysyna karaj dүre sanyn bi ozi belgilejtin bolgan DerekkozderA 31 Ajbyn Enciklopediya Bas red B Ө Zhakyp Almaty Қazak enciklopediyasy 2011 880 bet ISBN 9965 893 73 HBul makalada esh suret zhok Makalany zhetildiru үshin kazhetti suretti engizip komek beriniz Suretti koskannan kejin bul үlgini makaladan alastanyz Suretti mynnan tabuga bolady osy makalanyn takyrybyna bajlanysty suret Ortak korda tabyluy mүmkin makalanyn ozge til uikilerindegi nuskalaryn karap koriniz oziniz zhasagan suretti zhүkteniz avtorlyk kukykpen korgalgan suret kospanyz
